Marriage and Marital Bliss: 5 विवाह व वैवाहिक सौख्य: कुंडलीतील ग्रहयोग, सप्तम भाव आणि दांपत्य जीवनाचे ज्योतिषीय विश्लेषण

मानवी जीवनातील सोळा संस्कारांपैकी विवाह हा एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण संस्कार मानला जातो. विवाहाच्या गाठी स्वर्गात बांधल्या जातात, असे म्हटले जात असले तरी त्या नात्याचा प्रत्यक्ष प्रवास पृथ्वीवरच सुरू होतो. त्यामुळे प्रत्येक विवाहास उत्सुक असलेल्या तरुण-तरुणीला आपला विवाहयोग, भावी जोडीदाराचे स्वरूप, विवाहाची संभाव्य वेळ आणि विवाहानंतर मिळणारे वैवाहिक सौख्य यांविषयी स्वाभाविकच कुतूहल असते. घटस्फोट, वैवाहिक विभक्तता, दुसरा विवाह

प्रत्येक व्यक्तीचा विवाह योग्य वेळी व्हावा आणि वैवाहिक जीवन आनंदी, समृद्ध व समाधानकारक असावे, यासाठी ती प्रार्थना आणि प्रयत्न करत असते. मात्र माझ्या मते विवाह केव्हा, कसा किंवा कोणाबरोबर होईल, यापेक्षा विवाहानंतरचे नाते किती स्थिर, सुसंवादी आणि सुखकारक राहील, याचा विचार अधिक महत्त्वाचा आहे. म्हणूनच विवाहास उत्सुक मुला-मुलींनी तसेच ज्योतिषांनी केवळ विवाहयोग न पाहता वैवाहिक सौख्याचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक आहे. कारण प्रसिद्ध म्हणीनुसार, “शादी के लड्डू जो खाये वो पछताये, जो न खाये वो भी पछताये!” वैवाहिक जीवन

विवाह व वैवाहिक सौख्य या विषयाचा विचार करताना विवाहास उत्सुक असलेल्या तरुण-तरुणींनी विवाह करण्यास नकार देण्याचे कारण नाही. मात्र विवाह झाल्यानंतर परस्परांशी जुळवून घेत, आवश्यक तेथे तडजोड करून आणि एकमेकांच्या भावना समजून उत्तम वैवाहिकजीवन व्यतीत करणे हे आपले परम कर्तव्य आहे, असे त्यांनी मानले पाहिजे. कारण विवाह हे केवळ दोन व्यक्तींचे नाते नसून त्यामध्ये सामाजिक, नैतिक आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांचाही समावेश असतो. तरीदेखील प्रत्येक व्यक्तीच्या नशिबी समान प्रमाणात वैवाहिक सुख येत नाही; काहींना उत्तम वैवाहिक सौख्य लाभते, तर अनेकांना वैवाहिक जीवनातील दुःख, संघर्ष आणि असमाधानाचा सामना करावा लागतो.

सर्वसाधारणपणे विचार केल्यास साधारण १ ते २ टक्के व्यक्तींचे विवाह विविध कारणांमुळे होत नाहीत. उर्वरित ९८ टक्के लोकांच्या वैवाहिक जीवनाचे मूल्यांकन केल्यास त्यांपैकी सुमारे १० ते १८ टक्के लोकांना स्थिर, आनंदी आणि दीर्घकाळ टिकणारे उत्तम वैवाहिक सौख्य लाभते. तर जवळपास १० ते २० टक्के लोकांचे वैवाहिकजीवन वैधव्य, विधुरता, विभक्त राहणे किंवा घटस्फोट यांसारख्या कारणांमुळे पूर्णपणे समाप्त होते. त्यामुळे विवाह झाला म्हणजे प्रत्येकालाच वैवाहिक समाधान मिळेल, असे निश्चितपणे म्हणता येत नाही.

विवाह व वैवाहिक सौख्याच्या दृष्टीने पाहता सुमारे ६० ते ७० टक्के लोकांच्या वैवाहिक जीवनात मतभेद, संघर्ष, असमाधान, अपेक्षाभंग आणि परस्पर तडजोड अशी मिश्र स्थिती कायम राहते. थोडक्यात, परस्परांशी जुळवून घेत आणि काही गोष्टी स्वीकारत वैवाहिकजीवन व्यतीत करणाऱ्या लोकांची संख्या समाजात सर्वाधिक आहे. यावरून विवाह म्हणजे एका अर्थाने परस्पर समजूतदारपणा आणि तडजोडीवर उभे असलेले नाते आहे, हे स्पष्ट होते. मात्र या तडजोडीत नात्याची जोड अधिक दृढ व्हावी, नात्यात तोड निर्माण होऊ नये, ही बाब प्रत्येक पती-पत्नीने सदैव लक्षात ठेवली पाहिजे.

विवाह व वैवाहिक सौख्याचा विचार करताना सर्वप्रथम दोन भाग करावे लागतील, ते म्हणजे-

उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य	वैवाहिक सौख्यातील दोष
१) विवाह न होणे किंवा अविवाहित योग	१) कारक भाव – सप्तमस्थान
२) विवाह विलंब	२) सप्तमस्थानी ग्रह
३) विवाहामध्ये फसवणूक	३) सप्तमेश
४) वैवाहिक असमाधान	४) वैवाहिक असमाधान
५) घटस्फोट	५) सप्तमस्थानावर दृष्टी टाकणारे ग्रह
६) वैधव्य किंवा विधुरता	६) कारक ग्रहावर दृष्टी टाकणारे ग्रह
	७) विवाहेश
	८) सप्तमातील ग्रह, सप्तमेश व शुक्राशी इतर ग्रहांचे शुभा-अशुभ योग
	९) सप्तमस्थानाशी संबंधित इतर स्थानांचा विचार
	१०) स्त्रियांच्या पत्रिकेत रवि, मंगळ, शुक्र, सप्तमेश यांचा विचार
	११) पुरुषांच्या पत्रिकेत चंद्र, शुक्र, सप्तमेश यांचा विचार
	१२) पत्रिकेतील इतर दोष

विवाह व वैवाहिक सौख्य या विषयानुसार कुंडलीमध्ये उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य कसे पाहावे, यासंबंधीचे महत्त्वाचे ज्योतिषीय नियम आपण पुढील भागात सविस्तरपणे पाहणार आहोत. मात्र वैवाहिक सौख्याच्या दुसऱ्या विभागात येणाऱ्या दोषांचा विचार करण्यापूर्वी वैवाहिक जीवनात अडथळे, मतभेद, विलंब किंवा असमाधान निर्माण करणारे प्रमुख दोष कोणते आहेत, हे समजून घेणे आवश्यक आहे.

विवाह व वैवाहिक सौख्याशी संबंधित दोष अनेक प्रकारचे असले तरी त्यांपैकी सहा दोष विशेष महत्त्वाचे मानले जातात. हे दोष कुंडलीतील ग्रहस्थिती, सप्तम भाव, सप्तमेश, शुक्र, गुरु, मंगळ, शनि, राहू-केतू तसेच इतर वैवाहिक कारकांच्या संबंधातून तयार होऊ शकतात. या प्रमुख सहा दोषांचा उल्लेख वरील तक्त्यात करण्यात आला असून, त्यांचा स्वतंत्रपणे अभ्यास केल्यास वैवाहिकजीवनातील संभाव्य अडचणी अधिक स्पष्टपणे समजू शकतात.

वैवाहिक सौख्य Marriage and Marital Bliss

विवाह व वैवाहिक सौख्य या विषयानुसार कुंडलीमध्ये उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य आहे की वैवाहिकजीवनात काही दोष किंवा अडथळे निर्माण होण्याची शक्यता आहे, हे योग्य पद्धतीने पाहणे अत्यंत महत्त्वाचे असते. केवळ एका ग्रहाचा किंवा एका भावाचा विचार करून वैवाहिक जीवनाबाबत निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही. त्यासाठी विवाहाशी संबंधित सर्व महत्त्वाच्या ग्रहयोगांचा आणि भावांचा एकत्रितपणे अभ्यास करणे आवश्यक असते.

विवाह व वैवाहिक सौख्य नुसार, करताना खाली दिलेल्या बाबी पत्रिकेत क्रमाने तपासाव्यात. प्रत्येक घटकाची बलाबल स्थिती, शुभ-अशुभ ग्रहांचे संबंध, दृष्टी, युती आणि दशा-अंतर्दशा यांचा समन्वयपूर्वक विचार केल्यानंतरच विवाह व वैवाहिक सौख्याबाबत अंतिम परामर्श किंवा निष्कर्ष काढावा.

विवाहानंतर त्याची कायदेशीर नोंद करून विवाह प्रमाणपत्र प्राप्त करण्यासाठी संबंधित राज्याची अधिकृत विवाह नोंदणी सेवा वापरणे महत्त्वाचे आहे.

आता आपण सर्वप्रथम उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्यचे नियम क्रमाने पाहू.

१) सप्तमस्थान : कुंडलीतील सप्तमस्थान हे विवाह, जीवनसाथी, दांपत्यजीवन आणि विवाह व वैवाहिक सौख्याचे प्रमुख स्थान मानले जाते. सप्तमस्थान शुभकर्तरी योगात असल्यास, म्हणजेच त्याच्या दोन्ही बाजूंना शुभ ग्रह स्थित असल्यास, वैवाहिक जीवनाला संरक्षण आणि स्थैर्य प्राप्त होते. अशा स्थितीत जोडीदाराकडून सहकार्य, प्रेम, समजूतदारपणा आणि वैवाहिक समाधान मिळण्याची शक्यता अधिक असते.

२) सप्तमातील ग्रह : कुंडलीच्या सप्तमस्थानात चंद्र किंवा शुक्र बलवान राशीत आणि शुभ नक्षत्रात स्थित असल्यास वैवाहिक जीवनासाठी ही स्थिती अनुकूल मानली जाते. या ग्रहांवर शुभ ग्रहांची दृष्टी असल्यास, ते मार्गी अवस्थेत तसेच शुभ ग्रहांशी युती किंवा संबंधात असल्यास जोडीदारामध्ये प्रेमळपणा, भावनिक समजूतदारपणा आणि आकर्षक व्यक्तिमत्त्व दिसून येते. अशा ग्रहस्थितीमुळे पती-पत्नीमध्ये परस्पर स्नेह, सहकार्य, समाधान आणि उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य लाभण्याची शक्यता वाढते.

३) सप्तमेश : कुंडलीतील सप्तमेश बलवान राशीत आणि केंद्र, त्रिकोण किंवा लाभस्थानांपैकी १, ४, ५, ७, ९, १० अथवा ११व्या स्थानात स्थित असल्यास वैवाहिक जीवनासाठी ही स्थिती शुभ मानली जाते. सप्तमेश स्वनवमांशात किंवा उच्च नवमांशात, शुभ नक्षत्रात तसेच शुभ अथवा मित्र ग्रहांच्या युतीत किंवा दृष्टीत असल्यास त्याचे सकारात्मक सामर्थ्य अधिक वाढते. सप्तमेश मार्गी अवस्थेत असल्यास जोडीदाराचे सहकार्य, नात्यातील स्थिरता, परस्पर समजूतदारपणा आणि दीर्घकाळ टिकणारे विवाह व वैवाहिक सौख्य प्राप्त होण्याची शक्यता अधिक असते.

४) शुक्र : विवाह आणि विवाह व वैवाहिक सौख्याचा प्रमुख कारक ग्रह शुक्र मानला जातो. कुंडलीत शुक्र बलवान राशीत, शुभ स्थानात, शुभ नक्षत्रात तसेच स्वनवमांशात किंवा उच्च नवमांशात स्थित असल्यास वैवाहिक जीवनासाठी ही स्थिती अनुकूल ठरते. शुक्रावर शुभ ग्रहांची दृष्टी असून तो मार्गी अवस्थेत असल्यास पती-पत्नीमध्ये प्रेम, आकर्षण, परस्पर सन्मान, आनंद आणि भौतिक सुखसुविधांचा समतोल राहण्याची शक्यता अधिक असते.

५) सप्तमस्थानावरील दृष्टी : कुंडलीतील सप्तमस्थानावर चंद्र, शुक्र किंवा गुरु यांसारख्या शुभ ग्रहांची दृष्टी असल्यास वैवाहिक जीवनासाठी ती अनुकूल मानली जाते. चंद्राची दृष्टी भावनिक जिव्हाळा वाढवते, शुक्राची दृष्टी प्रेम, आकर्षण आणि दांपत्यसुखाला बळ देते, तर गुरुची दृष्टी नात्यात समजूतदारपणा, सद्भाव आणि स्थैर्य निर्माण करते. अशा शुभ दृष्टीमुळे पती-पत्नीमधील परस्पर विश्वास आणि विवाह व वैवाहिक सौख्य वाढण्याची शक्यता अधिक असते.

७) लग्नेश : कुंडलीतील लग्नेश आणि सप्तमेश यांच्यामध्ये शुभ युती, परस्पर दृष्टी किंवा अन्य अनुकूल संबंध असल्यास व्यक्ती आणि तिचा जोडीदार यांच्यात चांगला समन्वय निर्माण होतो. लग्नेश बलवान राशीत, शुभ स्थानात आणि सुस्थितीत असल्यास व्यक्तीची निर्णयक्षमता, समजूतदारपणा आणि नाते सांभाळण्याची क्षमता अधिक चांगली राहते. अशा स्थितीमुळे पती-पत्नीमध्ये परस्पर आकर्षण, सहकार्य आणि स्थिर विवाह व वैवाहिक सौख्य लाभण्याची शक्यता वाढते.

६) शुक्रावरील दृष्टी : कुंडलीतील शुक्रावर गुरूची शुभ दृष्टी असल्यास वैवाहिकजीवनासाठी ती अत्यंत अनुकूल मानली जाते. गुरूची दृष्टी शुक्राच्या प्रेम, आकर्षण आणि दांपत्यसुखाच्या गुणांना संयम, सदाचार आणि स्थैर्य प्रदान करते. अशा स्थितीमुळे पती-पत्नीमध्ये परस्पर आदर, विश्वास, समजूतदारपणा आणि दीर्घकाळ टिकणारे विवाह व वैवाहिक सौख्य लाभण्याची शक्यता वाढते.

८) योग : कुंडलीतील शुक्र, सप्तमेश आणि सप्तमस्थानातील ग्रहांचा शनि, मंगळ, हर्षल, नेपच्यून, राहू किंवा केतू यांसारख्या पापग्रहांशी संबंध असला, तरी तो अनुकूल योग, शुभ दृष्टी किंवा संतुलित ग्रहस्थितीत असेल तर त्याचे दुष्परिणाम कमी होऊ शकतात.

त्याचप्रमाणे या वैवाहिक कारक ग्रहांचा गुरु, चंद्र आणि शुक्र यांसारख्या शुभ ग्रहांशी शुभ योग असल्यास वैवाहिक जीवनात स्थैर्य, समजूतदारपणा आणि परस्पर सहकार्य वाढते. अशा मिश्र पण संतुलित ग्रहयोगांमुळे अडचणी असूनही नाते टिकवण्याची क्षमता आणि विवाह व वैवाहिक सौख्य प्राप्त होण्याची शक्यता अधिक राहते.

९) संबंधित स्थाने : विवाह व वैवाहिक सौख्याचा विचार करताना प्रथम, द्वितीय, चतुर्थ, षष्ठ, अष्टम आणि व्यय या स्थानांची स्थितीही तपासणे आवश्यक असते. या स्थानांत तीव्र पापग्रह नसून शुभ ग्रहांची उपस्थिती किंवा दृष्टी असल्यास व्यक्तिमत्त्व, कुटुंब, गृहसौख्य, मतभेद, दांपत्याची अंतरंगता आणि शय्यासुख यांमध्ये संतुलन राहण्यास मदत होते. अशा ग्रहस्थितीमुळे कौटुंबिक तणाव कमी होऊन वैवाहिक जीवन अधिक स्थिर, समंजस आणि समाधानकारक राहण्याची शक्यता वाढते.

विवाह व वैवाहिक सौख्याचा विचार करताना वरील सर्वच शुभ नियम एकाच पत्रिकेत असतील, असे आवश्यक नाही. मात्र त्यांपैकी बहुतांश नियम अनुकूल असतील आणि विवाहाचा प्रमुख कारक ग्रह शुक्र बलवान, शुभस्थानी व चांगल्या स्थितीत असेल, तर व्यक्तीला समाधानकारक आणि स्थिर विवाह व वैवाहिक सौख्य मिळण्याची शक्यता वाढते. अंतिम निष्कर्ष काढताना सर्व ग्रहयोग, दृष्टी, भावस्थिती आणि दशांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक असते.

---

उत्तम वैवाहिक सौख्य

विवाह व वैवाहिक सौख्य या विषयानुसार, आता आपण उदाहरणादाखल उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य लाभलेल्या काही पत्रिकांचे विश्लेषण पाहणार आहोत. या उदाहरणांमधून सप्तमस्थान, सप्तमेश, शुक्र, लग्नेश, शुभ ग्रहांच्या दृष्टी तसेच संबंधित ग्रहयोगांचा वैवाहिक जीवनावर कसा अनुकूल परिणाम होतो, हे अधिक स्पष्टपणे समजेल. प्रत्येक पत्रिकेचा विचार करताना एकाच नियमावर अवलंबून न राहता सर्व महत्त्वाच्या योगांचा एकत्रित अभ्यास केला जाईल.

निरयन स्पष्ट ग्रह

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

ग्रह	राशी	अंश:कला:विकला	नक्षत्र	चरण
लग्न	वृश्चिक	१२:२२:११	अनुराधा	३
रवि	वृषभ	०५:५२:११	कृत्तिका	३
चंद्र	वृश्चिक	२३:१९:४७	ज्येष्ठा	२
मंगळ	मेष	२५:०७:२२	भरणी	४
बुध	वृषभ	२७:१५:५६	मृग	२
गुरु (व)	कन्या	०६:५५:४९	उत्तरा-फा	४
शुक्र	वृषभ	१७:११:१५	रोहिणी	३
शनि (व)	कन्या	०९:३६:१३	उत्तरा-फा	४
राहू (व)	कर्क	११:३१:५३	पुष्य	३
केतू (व)	मकर	११:३१:५३	श्रवण	१
हर्षल (व)	वृश्चिक	०४:२७:१३	अनुराधा	१
नेप. (व)	धनु	००:३२:२६	मूल	१
प्लुटो (व)	कन्या	२८:२४:२०	चित्रा	२

पत्रिका विश्लेषण

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

१) सप्तमस्थान : या पत्रिकेत सप्तमस्थान पापकर्तरी योगात नसून त्यावर कोणत्याही प्रमुख पापग्रहाची दृष्टीही नाही. उलट सप्तमस्थानावर गुरुची सातवी शुभ दृष्टी पडत असल्यामुळे विवाह, जोडीदार आणि दांपत्यजीवनाशी संबंधित विषयांना संरक्षण व स्थैर्य प्राप्त होते. त्यामुळे सप्तमस्थान एकूणच शुभस्थितीत असून उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्यास अनुकूल मानले जाते.

२) सप्तमातील ग्रह : या पत्रिकेच्या सप्तमस्थानात शुक्र, रवि आणि बुध हे ग्रह स्थित असल्यामुळे वैवाहिकजीवनासाठी अनुकूल ग्रहयोग तयार झाला आहे. पतीचा कारक ग्रह रवि आणि विवाह व दांपत्यसौख्याचा कारक ग्रह शुक्र हे दोन्ही बलवान अवस्थेत असल्यामुळे जोडीदाराचे व्यक्तिमत्त्व, परस्पर आकर्षण, सन्मान आणि वैवाहिक स्थैर्य यांना बळ मिळते.

या ग्रहांवर कोणत्याही प्रमुख पापग्रहाची अशुभ दृष्टी नसून उलट गुरु या शुभ ग्रहाची दृष्टी असल्याने त्यांचे शुभत्व अधिक वाढले आहे. बुधामुळे पती-पत्नीमध्ये संवाद, विचारांची देवाणघेवाण आणि समजूतदारपणा टिकून राहण्यास मदत होते. त्यामुळे सप्तमस्थानातील या ग्रहांची स्थिती उत्तम असून ती समाधानकारक व सुखी विवाह व वैवाहिक सौख्य जीवन दर्शविते.

३) कारक ग्रह : विवाह व वैवाहिक सौख्याचा प्रमुख कारक ग्रह शुक्र या पत्रिकेत मार्गी असून वृषभ या स्वतःच्या राशीत स्थित आहे. तसेच तो रोहिणी नक्षत्रात, आपल्या स्वस्थानात आणि गुरुच्या शुभ दृष्टीत असल्यामुळे अत्यंत बलवान व अनुकूल स्थितीत मानला जातो. अशा शुक्रामुळे प्रेम, आकर्षण, परस्पर समजूतदारपणा, भौतिक सुखसुविधा आणि दांपत्यजीवनातील समाधान वाढण्याची शक्यता अधिक राहते.

४) सप्तमेश : या पत्रिकेत सप्तमेश स्वतः सप्तमस्थानात स्थित असून तो शुक्र आहे. शुक्र स्वगृही, बलवान, शुभ नक्षत्रात आणि गुरुच्या शुभ दृष्टीत असल्यामुळे सप्तमेशाची स्थिती अत्यंत उत्तम झाली आहे. त्यामुळे जोडीदाराकडून प्रेम, सहकार्य, समजूतदारपणा आणि स्थिर दांपत्यसुख मिळण्याची शक्यता अधिक असून उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य लाभेल, हे स्पष्टपणे दिसून येते.

५) योग : या पत्रिकेत सप्तमस्थानातील रवि, बुध आणि शुक्र यांचा गुरु, शनि व केतूशी नवपंचम हा शुभयोग तयार झाला आहे. तसेच राहूशी लाभयोग निर्माण झाल्यामुळे या ग्रहांना कार्यक्षमता, स्थैर्य आणि परिस्थितीनुसार जुळवून घेण्याची क्षमता प्राप्त होते. विवाहाचा कारक ग्रह आणि सप्तमेश असलेला शुक्रही इतर ग्रहांशी शुभ योगात असल्यामुळे त्याचे विवाह व वैवाहिक सौख्य दायी परिणाम अधिक बळकट झाले आहेत. त्यामुळे या ग्रहयोगांमधून परस्पर सहकार्य, नात्यातील स्थिरता आणि उत्तम दांपत्यसुखाचे संकेत मिळतात.

वरील सर्व ग्रहस्थिती, शुभ दृष्टी, सप्तमेशाचे बल, कारक ग्रह शुक्राची अनुकूल अवस्था आणि सप्तमस्थानाशी संबंधित शुभ योग यांचा एकत्रित विचार केल्यास या स्त्रीला उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य लाभण्याची शक्यता अत्यंत प्रबळ आहे. पती-पत्नीमध्ये प्रेम, सहकार्य, परस्पर सन्मान आणि समजूतदारपणा टिकून राहून वैवाहिकजीवन स्थिर, आनंदी आणि समाधानकारक राहील, असा स्पष्ट निष्कर्ष काढता येतो.

प्रत्यक्षात या स्त्रीचा विवाह वयाच्या बाविसाव्या वर्षी झाला. तिला सुंदर, रसिक, आर्थिकदृष्ट्या संपन्न आणि मोठा व्यावसायिक असलेला पती लाभला असून ती उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य अनुभवत आहे. ती पतीची अत्यंत लाडकी असून त्यांच्या नात्यात प्रेम, सन्मान, परस्पर सहकार्य आणि जिव्हाळा टिकून आहे. विवाहानंतर पतीच्या व्यवसायात तसेच या स्त्रीच्या वैयक्तिक आणि सामाजिक जीवनातही मोठा उत्कर्ष झाल्याचे दिसून येते.

उदाहरण पत्रिका २

---

निरयन स्पष्ट ग्रह

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

ग्रह	राशी	अंश : कला : विकला	नक्षत्र	चरण
लग्न	मेष	१७:४५:३९	भरणी	२
रवि	सिंह	१८:१०:१७	पूर्वा-फा.	२
चंद्र	सिंह	२२:५३:३६	पूर्वा-फा.	३
मंगळ	धनु	२१:२०:१७	पू.षाढा	३
बुध	सिंह	१७:१०:४५	पूर्वा-फा.	२
गुरु (व)	कुंभ	२५:००:३५	पू.भाद्र	२
शुक्र	तुळ	०३:५४:३३	चित्रा	४
शनि	वृश्चिक	१०:०२:४६	अनुराधा	३
राहू (व)	मीन	२९:०५:२५	रेवती	४
केतू (व)	कन्या	२९:०५:२५	चित्रा	२

परिचय :

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

सदर स्त्री जातक एल.एल.एम.पर्यंत उच्चशिक्षित असून सरकारी सेवेत कार्यरत आहे. शिक्षण, नोकरी आणि वैवाहिकजीवन या तिन्ही क्षेत्रांत तिने उत्तम प्रगती साधली आहे. ती पतीची अत्यंत लाडकी असून दोघांमध्ये प्रेम, परस्पर आदर आणि समजूतदारपणा कायम आहे. त्यामुळे ती स्थिर, आनंदी आणि समाधानकारक विवाह व वैवाहिक सौख्य अनुभवत आहे.

ग्रहस्थिती :

१) सप्तमस्थान : या पत्रिकेतील सप्तमस्थानावर गुरुची संपूर्ण शुभ दृष्टी आहे. त्यामुळे विवाह, जोडीदार आणि दांपत्यजीवनाशी संबंधित विषयांना संरक्षण, स्थैर्य आणि सद्भाव प्राप्त होतो. गुरुच्या प्रभावामुळे पती-पत्नीमध्ये परस्पर विश्वास, समजूतदारपणा आणि उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य टिकून राहण्याची शक्यता अधिक असते.

२) सप्तमातील ग्रह : या पत्रिकेच्या सप्तमस्थानात तूळ राशीमध्ये आणि चित्रा नक्षत्रात विवाहकारक शुक्र स्थित आहे. तूळ ही शुक्राची स्वराशी असल्यामुळे तो स्वमालकीच्या स्थानात बलवान झाला असून विवाह, आकर्षण, दांपत्यसुख आणि जोडीदाराशी असलेले नाते यांना विशेष बळ प्राप्त झाले आहे.

या शुक्रावर कोणत्याही पापग्रहाची अशुभ दृष्टी नसून उलट गुरुची शुभ दृष्टी आहे. त्यामुळे शुक्राचे शुभत्व अधिक वाढून पती-पत्नीमध्ये प्रेम, परस्पर आदर, समजूतदारपणा आणि स्थिर विवाह व वैवाहिक सौख्य टिकून राहण्याची शक्यता अधिक आहे.

३) सप्तमेश : या पत्रिकेत सप्तमेश शुक्र स्वतःच्या तूळ राशीत आणि सप्तमस्थानात स्थित असल्यामुळे अत्यंत बलवान झाला आहे. त्यावर गुरुची शुभ दृष्टी असल्याने शुक्राचे शुभत्व अधिक वाढले असून विवाह, जोडीदार आणि दांपत्यसौख्याशी संबंधित फलांना विशेष बळ प्राप्त झाले आहे. त्यामुळे पती-पत्नीमध्ये प्रेम, परस्पर आकर्षण, सन्मान आणि स्थिर विवाह व वैवाहिक सौख्य टिकून राहण्याची प्रबळ शक्यता दिसून येते.

४) विवाहकारक शुक्र : विवाह व वैवाहिक सौख्याचा प्रमुख कारक ग्रह शुक्र या पत्रिकेत सप्तमस्थानात स्वतःच्या तूळ राशीत स्थित असल्यामुळे अत्यंत बलवान आहे. त्याच्यावर गुरुची शुभ दृष्टी असल्याने शुक्राचे शुभत्व अधिक वृद्धिंगत झाले आहे. त्यामुळे प्रेम, आकर्षण, परस्पर सन्मान, सहकार्य आणि समाधानकारक दांपत्यजीवन लाभण्याचे संकेत अधिक दृढ होतात.

५) लग्नेश : या पत्रिकेत लग्नेश मंगळ आणि सप्तमेश शुक्र यांच्यामध्ये लाभयोग निर्माण झाला आहे. त्यामुळे जातक आणि तिचा जोडीदार यांच्यात परस्पर सहकार्य, आकर्षण आणि एकमेकांच्या प्रगतीस हातभार लावण्याची प्रवृत्ती दिसून येते. लग्नेश मंगळ भाग्यस्थानात धनु राशीत तसेच इतर ग्रहांच्या शुभ योगात असल्यामुळे बलवान झाला असून व्यक्तिमत्त्व, निर्णयक्षमता आणि वैवाहिकजीवन सांभाळण्याची क्षमता अधिक दृढ झाली आहे.

६) ग्रहयोग : या पत्रिकेत सप्तमस्थानातील शुक्र, सप्तमेश शुक्र आणि विवाहकारक शुक्र यांचा रवि, चंद्र, बुध, मंगळ व नेपच्यून या ग्रहांशी लाभयोग निर्माण झाला आहे. त्यामुळे वैवाहिकजीवनात प्रेम, संवाद, भावनिक जिव्हाळा, आकर्षण, उत्साह आणि परस्पर सहकार्य यांना बळ मिळते. तसेच शुक्राचा गुरुशी नवपंचम योग असल्यामुळे नात्यात समजूतदारपणा, सद्भाव, स्थैर्य आणि नैतिक आधार वाढतो. त्यामुळे हे सर्व ग्रहयोग उत्तम आणि समाधानकारक विवाह व वैवाहिक सौख्याला विशेष अनुकूल ठरतात.

७) नवमांशातील शुक्र : नवमांश कुंडलीत शुक्र वृश्चिक राशीत असून त्याच्यावर गुरुची शुभ दृष्टी आहे. त्यामुळे नवमांशातील शुक्राला काही प्रमाणात संरक्षण आणि शुभत्व प्राप्त झाले आहे. जरी शुक्र आणि सप्तमस्थान पापकर्तरी योगात असले, तरी कुंडलीत उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य दर्शविणारे एकापेक्षा अधिक बलवान नियम आणि शुभ ग्रहयोग उपस्थित आहेत.

म्हणून पापकर्तरी योगाचा परिणाम पूर्णपणे प्रबळ न होता इतर शुभ योगांमुळे त्याचे दुष्परिणाम कमी झाले आहेत. याच कारणामुळे सदर व्यक्ती प्रत्यक्ष जीवनात प्रेम, सहकार्य, स्थैर्य आणि समाधानाने युक्त उत्तम वैवाहिक सौख्य अनुभवत आहे.

---

वैवाहिक सौख्यातील दोष

विवाह व वैवाहिक सौख्य या विषयानुसार, आतापर्यंत आपण कुंडलीतील उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्य दर्शविणारे प्रमुख नियम आणि त्यांच्या प्रत्यक्ष उदाहरणांचे विश्लेषण पाहिले. आता यानंतर पत्रिकेत विवाह व वैवाहिक सौख्य कमी करणारे, दांपत्यजीवनात मतभेद, असमाधान, संघर्ष किंवा विभक्ततेची शक्यता निर्माण करणारे दोषदर्शक नियम क्रमाने पाहणार आहोत. या नियमांचा विचार करताना एका योगावरून निष्कर्ष न काढता संपूर्ण कुंडलीतील ग्रहस्थिती, दृष्टी, युती आणि दशांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

१) सप्तमस्थान : कुंडलीतील सप्तमस्थान पापकर्तरी योगात असल्यास वैवाहिक जीवनावर प्रतिकूल प्रभाव पडण्याची शक्यता वाढते. म्हणजेच सप्तमस्थानाच्या दोन्ही बाजूंना पापग्रह स्थित असल्यास विवाह, जोडीदार आणि दांपत्यसौख्याशी संबंधित विषयांवर दबाव निर्माण होतो. अशा स्थितीत पती-पत्नीमध्ये मतभेद, तणाव, असमाधान किंवा परस्परांपासून भावनिक अंतर निर्माण होऊ शकते.

२) सप्तमातील ग्रह : कुंडलीच्या सप्तमस्थानात दोनपेक्षा अधिक पापग्रह स्थित असल्यास वैवाहिक जीवनावर त्यांचा प्रतिकूल दबाव वाढू शकतो. विशेषतः सप्तमस्थानात शनि, मंगळ, राहू, केतू, हर्षल किंवा नेपच्यून यांसारखे ग्रह असल्यास मतभेद, विलंब, तणाव, संशय, भावनिक दुरावा किंवा अनपेक्षित अडचणी निर्माण होण्याची शक्यता राहते. मात्र अंतिम निष्कर्ष काढताना या ग्रहांचे राशीबल, नक्षत्र, दृष्टी, युती आणि शुभ ग्रहांकडून मिळणारे संरक्षण यांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.

३) सप्तमेश : कुंडलीतील सप्तमेश पापग्रहांनी युक्त, शत्रुराशीत किंवा नीचराशीत बलहीन, अशुभ नक्षत्रात अथवा द्वितीय, षष्ठ, अष्टम किंवा व्ययस्थानात स्थित असल्यास विवाह व वैवाहिक सौख्य वैगुण्य आणि असमाधान निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. सप्तमेश वक्री किंवा अस्तंगत असल्यास जोडीदाराशी समन्वय साधण्यात अडचणी, निर्णयांमध्ये गोंधळ, विलंब किंवा नात्यातील अस्थिरता जाणवू शकते.

तसेच सप्तमेशावर पापग्रहांची दृष्टी असल्यास, तो पापकर्तरी योगात अडकलेला असल्यास किंवा नीच अथवा शत्रू नवमांशात स्थित असल्यास त्याचे शुभत्व आणखी कमी होते. अशा स्थितीत दांपत्यजीवनात मतभेद, अपेक्षाभंग, भावनिक अंतर, तणाव किंवा समाधानाचा अभाव दिसून येऊ शकतो. मात्र अंतिम निष्कर्षासाठी शुभ दृष्टी, योगभंग आणि दशा-अंतर्दशेचाही विचार आवश्यक असतो.

४) शुक्र : विवाह व वैवाहिक सौख्याचा प्रमुख कारक ग्रह शुक्र नीच राशीत, शत्रुराशीत, अस्तंगत, वक्री किंवा पापग्रहांच्या युतीत असल्यास त्याचे शुभत्व कमी होते. तसेच शुक्र आश्लेषा, ज्येष्ठा, कृत्तिका, मूळ किंवा आर्द्रा यांसारख्या अशुभ नक्षत्रांत, नीच नवमांशात किंवा शत्रू नवमांशात स्थित असल्यास दांपत्यजीवनात असमाधान, आकर्षणाचा अभाव, भावनिक दुरावा किंवा परस्पर अपेक्षांमध्ये विसंगती निर्माण होऊ शकते.

शुक्रापासून सप्तम नवमांशात पापग्रह असतील, शुक्राच्या सप्तमस्थानात पापग्रह स्थित असतील किंवा शुक्र पापग्रहांच्या अशुभ युती अथवा दृष्टीत असेल, तर विवाह व वैवाहिक सौख्य वर अधिक प्रतिकूल परिणाम होण्याची शक्यता असते. अशा स्थितीत प्रेम, विश्वास, शारीरिक आकर्षण आणि परस्पर सहकार्य कमी होऊन वैवाहिकजीवनात तणाव, वाद किंवा अस्थिरता जाणवू शकते.

५) सप्तमस्थानावरील दृष्टी : कुंडलीतील सप्तमस्थानावर एक किंवा एकापेक्षा अधिक पापग्रहांची दृष्टी असल्यास वैवाहिक जीवनावर प्रतिकूल दबाव निर्माण होऊ शकतो. अशा दृष्टीमुळे पती-पत्नीमध्ये मतभेद, तणाव, संशय, असमाधान किंवा भावनिक अंतर वाढण्याची शक्यता राहते. पापग्रहांची संख्या, त्यांचे बल आणि त्यांना मिळणारी शुभ ग्रहांची दृष्टी यानुसार या परिणामांची तीव्रता कमी-अधिक होऊ शकते.

६) शुक्रावरील दृष्टी : विवाह व वैवाहिक सौख्याचा प्रमुख कारक ग्रह शुक्रावर पापग्रहांची दृष्टी असल्यास त्याच्या शुभ फलांवर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. अशा स्थितीत प्रेम, आकर्षण, परस्पर विश्वास, दांपत्यातील जिव्हाळा आणि भावनिक समाधान कमी होण्याची शक्यता राहते. पापग्रहांची संख्या, त्यांचे बल आणि शुक्राला मिळणारी गुरु, चंद्र किंवा इतर शुभ ग्रहांची दृष्टी यानुसार या दोषाची तीव्रता कमी-अधिक होते.

७) योग : कुंडलीतील सप्तमेश, विवाहकारक शुक्र किंवा सप्तमस्थानातील ग्रहांचा शनि, मंगळ, हर्षल, नेपच्यून, राहू किंवा केतू यांसारख्या पापग्रहांशी अशुभ संबंध असल्यास वैवाहिक जीवनावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. विशेषतः युती, प्रतियुती, केंद्रयोग किंवा षडाष्टक योग तयार झाल्यास पती-पत्नीमध्ये मतभेद, तणाव, संशय, अस्थिरता किंवा भावनिक दुरावा वाढण्याची शक्यता राहते.

अशा योगांची तीव्रता संबंधित ग्रहांचे बल, राशी, नक्षत्र, भावस्थिती आणि शुभ ग्रहांच्या संरक्षणानुसार बदलते. गुरु, चंद्र किंवा इतर शुभ ग्रहांची प्रभावी दृष्टी असल्यास या अशुभ योगांचे परिणाम काही प्रमाणात कमी होऊ शकतात; अन्यथा वैवाहिक जीवनात वारंवार संघर्ष आणि असमाधान दिसून येऊ शकते.

चंद्र व सूर्य विचार :

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

• पुरुषाच्या पत्रिकेतील चंद्र : पुरुषाच्या पत्रिकेत विवाह व वैवाहिक सौख्याचा विचार करताना चंद्राची स्थिती विशेष महत्त्वाची मानली जाते. चंद्र नीच राशीत, शत्रुराशीत, अशुभ नक्षत्रात किंवा पापग्रहांच्या युतीत अथवा दृष्टीत असल्यास मानसिक अस्थिरता, भावनिक असमाधान आणि जोडीदाराशी जुळवून घेण्यात अडचणी निर्माण होऊ शकतात. तसेच चंद्रापासून सप्तमस्थानात पापग्रह असल्यास दांपत्यजीवनात मतभेद, गैरसमज, तणाव किंवा भावनिक अंतर वाढण्याची शक्यता राहते.
• स्त्रीच्या पत्रिकेतील सूर्य : स्त्रीच्या पत्रिकेत विवाह व वैवाहिक सौख्याचा विचार करताना पतीचा कारक ग्रह म्हणून रविची स्थिती विशेष महत्त्वाची मानली जाते. रवि नीच राशीत, शत्रुराशीत, अशुभ स्थानात किंवा पापग्रहांच्या युतीत अथवा दृष्टीत असल्यास पतीशी संबंधित सुखात कमतरता, अहंकारजन्य मतभेद, परस्पर सन्मानाचा अभाव किंवा वैवाहिक तणाव निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. तसेच रवि शत्रुग्रहाबरोबर अशुभ स्थितीत असल्यास जोडीदाराच्या स्वभावात कठोरपणा, दुरावा किंवा वैवाहिक जीवनात असमाधान दिसून येऊ शकते.

९) लग्नेश : कुंडलीतील लग्नेश बलहीन असल्यास व्यक्तीची मानसिकता, निर्णयक्षमता आणि वैवाहिक नाते सांभाळण्याची ताकद कमी होऊ शकते. विशेषतः लग्नेश षष्ठ, अष्टम किंवा व्ययस्थानात स्थित असेल, नीच अथवा शत्रुराशीत असेल, अशुभ नक्षत्रात असेल किंवा पापग्रहांनी पीडित असेल, तर वैवाहिक जीवनात तणाव, असमाधान आणि समन्वयाचा अभाव निर्माण होण्याची शक्यता वाढते.

अशा स्थितीत व्यक्तीला जोडीदाराशी जुळवून घेणे, योग्य निर्णय घेणे किंवा नात्यात स्थैर्य राखणे कठीण जाऊ शकते. मात्र लग्नेशावर शुभ ग्रहांची दृष्टी किंवा अनुकूल योग असल्यास या दोषाची तीव्रता काही प्रमाणात कमी होऊ शकते.

१०) संबंधित स्थाने : सप्तमस्थानापासून षष्ठ, अष्टम आणि द्वादश स्थाने म्हणजेच जन्मलग्नापासून द्वितीय, षष्ठ आणि व्ययस्थान यांचाही वैवाहिक सौख्याच्या दृष्टीने विचार करावा. या स्थानांत पापग्रह स्थित असल्यास कुटुंबातील मतभेद, वादविवाद, आर्थिक ताण, आरोग्यविषयक अडचणी किंवा पती-पत्नीमधील दुरावा निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. विशेषतः या स्थानांवर शुभ ग्रहांचे संरक्षण नसल्यास वैवाहिकजीवनातील संघर्ष आणि असमाधान अधिक तीव्र होऊ शकते.

• द्वितीय-अष्टम व षष्ठ-व्यय या स्थानामध्ये पापग्रहांची प्रतियुती असता.
• लग्नस्थानातील पापग्रह किंवा पापग्रहांच्या युत्या विवाह व वैवाहिक सौख्यात अडथळे आणतात.
• चतुर्थस्थान सुखस्थान व मानसिक सौख्याचे स्थान असल्याने यातील पापग्रह वैवाहिक जीवनात त्रास दाखवितात.
• अष्टमस्थानातील पापग्रह किंवा पापग्रहांच्या युत्या वैधव्य आणतात.

११) पत्रिकेतील इतर दोष : विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

• ११) पत्रिकेतील इतर दोष : विवाह व वैवाहिक सौख्याचा विचार करताना पत्रिकेतील इतर दोषांचाही स्वतंत्रपणे अभ्यास करणे आवश्यक असते. संपूर्ण कालसर्प दोष असल्यास विवाहात अडथळे, विलंब, असमाधान किंवा वारंवार अडचणी निर्माण होण्याची शक्यता राहते. विशेषतः लग्न आणि सप्तमस्थान यांना प्रभावित करणारा संपूर्ण कालसर्प दोष असल्यास दांपत्यजीवनात तणाव, गैरसमज आणि वैवाहिक सौख्यात कमतरता दिसून येऊ शकते.
• तसेच पितृदोष किंवा सर्पदोष असल्यास विवाह ठरण्यास विलंब होणे, योग्य स्थळ न मिळणे किंवा काही प्रकरणांत विवाह न होण्याची शक्यता मानली जाते. पत्रिकेत ‘विष्टीकरण’ प्रभावी असल्यास विवाहविलंब, वैवाहिक संघर्ष, विभक्त राहणे किंवा घटस्फोटासारख्या परिस्थिती निर्माण होऊ शकतात. मात्र अंतिम निष्कर्ष काढताना या दोषांसोबत सप्तमस्थान, सप्तमेश, शुक्र आणि संबंधित दशा-अंतर्दशांचाही एकत्रित विचार करणे आवश्यक असते.

मानसिक आरोग्याशी संबंधित लक्षणे, निदान आणि उपचार यांचा निर्णय कुंडलीवरून न घेता पात्र मानसिक आरोग्यतज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली घ्यावा; यासाठी मानसिक आरोग्य आणि मानसिक विकारांविषयी अधिकृत माहिती पाहता येईल.

---

वैवाहिक सौख्यामध्ये दोष

विवाह व वैवाहिक सौख्य या विषयानुसार, आता आपण उदाहरणादाखल विवाह व वैवाहिक सौख्यात दोष, अडथळे, मतभेद किंवा असमाधान दर्शविणाऱ्या काही पत्रिकांचे विश्लेषण पाहणार आहोत. या उदाहरणांमधून सप्तमस्थान, सप्तमेश, शुक्र, लग्नेश, पापग्रहांच्या दृष्टी आणि अशुभ ग्रहयोगांचा दांपत्यजीवनावर कसा परिणाम होतो, हे अधिक स्पष्टपणे समजेल.

प्रत्येक पत्रिकेचा विचार करताना केवळ एका दोषावरून निष्कर्ष न काढता सर्व संबंधित ग्रहस्थिती, शुभ-अशुभ दृष्टी, युती, नवमांश तसेच दशा-अंतर्दशांचा एकत्रित अभ्यास केला जाईल. त्यामुळे वैवाहिक जीवनातील अडचणींचे स्वरूप आणि त्यांची संभाव्य तीव्रता अधिक अचूकपणे समजून घेता येईल.

निरयन स्पष्ट ग्रह

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

ग्रह	राशी	अंश : कला : विकला	नक्षत्र	चरण
लग्न	कर्क	१९:३०:५०	आश्लेषा	१
रवि	मिथुन	०९:३९:३२	आर्द्रा	१
चंद्र	सिंह	००:२६:५२	मघा	१
मंगळ	कन्या	१६:५४:०४	हस्त	३
बुध	वृषभ	१७:४४:०१	रोहिणी	३
गुरु (व)	तुळ	०६:५०:१५	स्वाती	१
शुक्र	वृषभ	०५:५०:५७	कृत्तिका	३
शनि	कन्या	२९:५५:३५	हस्त	४
राहू (व)	मिथुन	२०:१८:२१	पुनर्वसू	१
केतू (व)	धनु	२०:१८:२१	पू.षाढा	३
हर्षल (व)	वृश्चिक	०७:४६:३०	अनुराधा	२
नेप. (व)	धनु	०१:५०:४९	मूळ	१
प्लुटो (व)	तुळ	००:३१:५०	चित्रा	३

परिचय :

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

सदर स्त्री जातक द्वितीय विवाहासाठी पत्रिका दाखविण्याच्या उद्देशाने आपल्या आईसमवेत माझ्याकडे आली होती. विवाह व वैवाहिक सौख्याच्या दृष्टीने पाहता, तिचा पहिला विवाह सन 0000 मध्ये झाला होता. मात्र तिचा पती वैवाहिक संबंध प्रस्थापित करण्यास शारीरिकदृष्ट्या असमर्थ होता आणि ही वस्तुस्थिती माहिती असूनही त्याने आपल्या आई-वडिलांच्या आग्रहामुळे तिच्याशी विवाह केला होता.

वैवाहिक शारीरिक संबंधांमध्ये सातत्याने अडचण येत असल्यास ज्योतिषीय निष्कर्षावर अवलंबून न राहता डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा आणि इरेक्टाइल डिसफंक्शनची कारणे व उपचार यांविषयी वैद्यकीय माहिती समजून घ्यावी.

विवाहानंतर आपली फसवणूक झाल्याचे आणि पतीकडून शय्यासुख प्राप्त होणे शक्य नसल्याचे तिच्या लक्षात आले. त्यामुळे वैवाहिक जीवनात समाधान, विश्वास आणि सहजीवनाचा आधार उरला नाही. अखेर तिने घटस्फोट घेण्याचा निर्णय घेतला असून सध्या ती योग्य दुसऱ्या जोडीदाराच्या शोधात आहे.

वरील पत्रिकेत वैवाहिक सौख्यातील दोषापैकी विवाह विलंब, घटस्फोट, बहुविवाह, विवाहामध्ये फसवणूक व विवाह व वैवाहिक सौख्यामध्ये असमाधान असे सर्व दोष एकत्रित पाहावयास मिळाले.

वैवाहिक जीवनात हिंसा, छळ, धमकी किंवा अधिकारांचे उल्लंघन होत असल्यास संबंधित व्यक्तीने महिलांशी संबंधित कायदे आणि संरक्षणाची अधिकृत माहिती समजून घेऊन पात्र कायदेतज्ज्ञ किंवा अधिकृत संस्थेशी संपर्क साधावा.

विवाह, न्यायालयीन विभक्तता, घटस्फोट आणि पुनर्विवाहाशी संबंधित कायदेशीर तरतुदी समजून घेण्यासाठी हिंदू विवाह कायदा, १९५५ याचा अधिकृत संदर्भ पाहावा.

पत्रिका विश्लेषण

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

१) सप्तमस्थान : नवमांश कुंडलीतील सप्तमस्थानावर रविची दृष्टी असल्यामुळे वैवाहिक जीवनात अहंकार, वर्चस्वाची भावना किंवा परस्पर सन्मानाशी संबंधित मतभेद निर्माण होण्याची शक्यता राहते. रवि अशुभ किंवा पीडित स्थितीत असल्यास जोडीदारांमध्ये दुरावा, कठोरपणा आणि वैवाहिक समाधानाचा अभाव अधिक जाणवू शकतो. त्यामुळे नवमांशातील सप्तमस्थानावर पडणारी ही दृष्टी वैवाहिक सौख्याच्या दृष्टीने विशेष विचारात घ्यावी लागते.

२) सप्तमातील ग्रह : नवमांश कुंडलीच्या सप्तमस्थानात बुध-मंगळ युती असल्यामुळे वैवाहिक जीवनात मतभेद, अस्थिरता, तणाव आणि परस्पर समन्वयाचा अभाव दिसून येऊ शकतो. पारंपरिक ज्योतिषीय मतानुसार बुध आणि मंगळ हे परस्परविरोधी स्वभावाचे ग्रह असल्याने ही युती विवाहविलंब, विभक्तता, घटस्फोट किंवा एकापेक्षा अधिक विवाहाचे संकेत देऊ शकते.

या पत्रिकेत सप्तमस्थानातील पीडित बुधामुळे वैवाहिक संबंधांमध्ये अपेक्षित संवाद, समजूतदारपणा आणि शारीरिक समाधान कमी राहिल्याचे मानले जाते. बुध नपुंसक ग्रह मानला जातो आणि तो नपुंसक राशीत शत्रू मंगळासोबत स्थित असल्यामुळे ज्योतिषीय दृष्टिकोनातून पतीच्या वैवाहिक क्षमतेत अडथळा असल्याचा संकेत घेतला गेला. मात्र अशा निष्कर्षांना वैद्यकीय सत्य मानण्याऐवजी ते केवळ पारंपरिक ज्योतिषीय विश्लेषण म्हणूनच पाहावे.

३) कारक ग्रह : लग्नकुंडलीत शुक्र वृषभ राशीत असल्यामुळे तो राशीबलाने सक्षम दिसत असला, तरी कृत्तिका नक्षत्रातील स्थितीमुळे वैवाहिक जीवनात तणाव, कठोर अनुभव आणि अडथळे निर्माण झाल्याचे दिसून येते. त्यामुळे केवळ स्वराशीतील स्थितीवरून निष्कर्ष न काढता नक्षत्राचा प्रभावही विचारात घेणे आवश्यक ठरते.

नवमांश कुंडलीत शुक्र कुंभ नवमांशात असल्यामुळे दांपत्यजीवनात भावनिक उब, जिव्हाळा आणि नैसर्गिक आकर्षण अपेक्षेइतके टिकले नाही. परिणामी वैवाहिक जीवन निरस, दुराव्याचे आणि समाधानहीन राहिल्याचे या पत्रिकेच्या विश्लेषणातून दिसते.

४) सप्तमेश : सप्तमेशावरून जोडीदाराचे स्वरूप, विवाहयोग आणि विवाह व वैवाहिक सौख्य यांचा विचार केला जातो. या पत्रिकेत सप्तमेश शनि कन्या राशीत मंगळाबरोबर स्थित असल्यामुळे पारंपरिक ज्योतिषीय दृष्टिकोनातून जोडीदाराच्या स्वभावात थंडपणा, अरसिकता, दुरावा किंवा वैवाहिक प्रतिसादात कमतरता दिसून येण्याचे संकेत मानले जातात. सप्तमेश शनि बुधाच्या राशीत आणि शत्रू मंगळाच्या सहवासात असल्याने विवाहयोग साधारण वयाच्या ३० ते ३२ वर्षांनंतर अधिक अनुकूल होण्याची शक्यता होती.

मात्र या स्त्रीचा विवाह वयाच्या २८व्या वर्षी, म्हणजे अपेक्षित अनुकूल काळापूर्वी झाल्यामुळे तिला वैवाहिक समाधान मिळाले नाही, असे या पत्रिकेच्या पारंपरिक विश्लेषणातून दिसते. नवमांश कुंडलीत सप्तमेश शनि कर्क राशीत अष्टमस्थानात असल्यामुळे जोडीदाराशी विसंगती, भावनिक असुरक्षितता आणि दांपत्यजीवनात असमाधान वाढल्याचे संकेत मिळतात. त्यामुळे सप्तमेशाच्या प्रतिकूल स्थितीने तिला स्वभाव, अपेक्षा आणि वैवाहिक क्षमतेच्या दृष्टीने विजोड जोडीदार मिळाल्याचे मानले जाते.

५) इतर स्थानांचा विचार : व्ययस्थान हे शय्यासुख, वैवाहिक निकटता आणि दांपत्यजीवनातील व्यक्तिगत समाधान यांचे स्थान मानले जाते. या पत्रिकेत व्ययस्थानात बुधाच्या राशीत रवि-राहू या पापग्रहांची अशुभ युती असल्यामुळे शय्यासुखात अडथळे निर्माण होण्याचे संकेत दिसतात. प्रत्यक्ष जीवनातही पती वैवाहिक संबंध प्रस्थापित करण्यास असमर्थ असल्यामुळे या स्त्रीला अपेक्षित शारीरिक आणि वैवाहिक समाधान मिळाले नाही.

विवाह व वैवाहिक सौख्याच्या दृष्टीने सप्तमस्थान हे प्रणय, दांपत्यसंबंध आणि लैंगिक जीवनाशी संबंधित मानले जाते. नवमांश कुंडलीतील सप्तमस्थानात बुधाच्या राशीत बुध-मंगळ युती असल्यामुळे जोडीदाराच्या वैवाहिक प्रतिसादात कमतरता, प्रणयाविषयी उदासीनता आणि शारीरिक जवळिकीबाबत तिटकारा असण्याचे संकेत पारंपरिक ज्योतिषीय विश्लेषणातून घेतले जातात.

या स्त्रीच्या पत्रिकेत पंचमस्थानात वृश्चिक राशीतील हर्षल आणि लाभस्थानात वृषभ राशीतील शुक्र-बुध युती असल्यामुळे तिच्या स्वभावात प्रेम, प्रणय, भौतिक सुख आणि वैवाहिक निकटतेविषयी प्रबळ अपेक्षा दिसून येतात. त्यामुळे पूर्णपणे विसंगत, अरसिक आणि वैवाहिक संबंधांत असमर्थ ठरलेल्या पतीसोबतचे नाते तिने दीर्घकाळ स्वीकारले नाही. अखेर तिने वैवाहिक जीवनातून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला असून आता योग्य दुसऱ्या जोडीदाराच्या शोधात आहे.

७) स्त्रीच्या पत्रिकेतील रवि : स्त्रीच्या पत्रिकेत पतीकारक ग्रह म्हणून रविची स्थिती महत्त्वाची मानली जाते. या पत्रिकेत रवि व्ययस्थानात राहूबरोबर स्थित असून त्याच्यावर शनीची दृष्टी असल्यामुळे तो पापपीडित झाला आहे. त्यामुळे पतीकडून अपेक्षित प्रेम, सहकार्य, संरक्षण आणि वैवाहिक समाधान मिळण्यात अडथळे निर्माण झाल्याचे दिसून येते.

रवि-राहू युती आणि शनीची दृष्टी पतीशी संबंधित सुखात कमतरता, दुरावा, निराशा आणि वैवाहिक असमाधान दर्शविते. त्यामुळे या स्त्रीच्या नशिबी समाधानकारक पतीसुख न येता संघर्षपूर्ण आणि अपूर्ण वैवाहिक जीवन आल्याचे या पत्रिकेच्या पारंपरिक ज्योतिषीय विश्लेषणातून स्पष्ट होते.

घटस्फोटाचा निर्णय केवळ भावनिक किंवा ज्योतिषीय कारणांच्या आधारे न घेता, हिंदू विवाह कायद्यातील घटस्फोटाची अधिकृत तरतूद आणि पात्र कायदेतज्ज्ञांचा सल्ला समजून घेणे आवश्यक आहे.

---

वैवाहिक सौख्यामध्ये अडचणी

निरयन स्पष्ट ग्रह

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

ग्रह	राशी	अंश : कला : विकला	नक्षत्र	चरण
लग्न	कर्क	०६:४१:२४	पुष्य	२
रवि	धनु	२४:०५:१४	पू.षाढा	४
चंद्र	तुळ	२२:१७:०१	विशाखा	१
मंगळ	मकर	२९:१९:४६	धनिष्ठा	२
बुध (व)	मकर	०८:४५:४१	उ.षाढा	४
गुरु	वृश्चिक	०९:००:१६	अनुराधा	२
शुक्र	मकर	०९:५५:०७	उ.षाढा	४
शनि	तुळ	०९:४६:१८	स्वाती	१
राहू (व)	मिथुन	०९:५०:३८	आर्द्रा	१
केतू (व)	धनु	०९:५०:३८	मूळ	३
हर्षल	वृश्चिक	१३:४२:५३	अनुराधा	४
नेप	धनु	०३:५४:२९	मूळ	२

परिचय :

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

सदर स्त्री जातक जानेवारी महिन्यात आपल्या विवाहयोगाबाबत मार्गदर्शन घेण्यासाठी माझ्याकडे आली होती. तिची पत्रिका विवाह व वैवाहिक सौख्याच्या दृष्टीने काहीशी अडचणीची वाटल्यामुळे, योग्य प्रकारे विवाहपत्रिका पाहून आणि जानेवारीनंतरच विवाह करण्याचा सल्ला तिला देण्यात आला होता. मात्र वय वाढत असल्याने विवाह लवकर होणे आवश्यक आहे, या विचारातून तिने सविस्तर पत्रिका न पाहता केवळ गुणमेलनाच्या आधारे १२ मे ०००० रोजी, वयाच्या ३०व्या वर्षी विवाह केला.

विवाहानंतर तिची मानसिक स्थिती स्थिर नसल्याचे पतीच्या लक्षात आले. त्यामुळे दांपत्यजीवनात समन्वय, संवाद आणि परस्पर सहजीवन राखणे कठीण झाले. अखेर विवाहानंतर अवघ्या सहा महिन्यांत तिच्या पतीने तिला माहेरी पाठविले आणि वैवाहिक जीवनात गंभीर अडचणी निर्माण झाल्या.

विवाह व वैवाहिक सौख्याच्या संदर्भात, सदर स्त्री जातकाने ऑक्टोबर ०००० मध्ये घटस्फोट घेतला असून आता ती दुसऱ्या विवाहाचा विचार करत आहे. तिच्या पत्रिकेत विवाहास विलंब, वैवाहिक संबंधांतील अस्थिरता, घटस्फोट, पुनर्विवाह किंवा एकापेक्षा अधिक विवाहाची शक्यता तसेच दांपत्यजीवनातील असमाधान दर्शविणारे अनेक दोष एकत्रितपणे दिसून येतात.

त्यामुळे दुसऱ्या विवाहाचा निर्णय घेताना केवळ गुणमेलनावर अवलंबून न राहता दोन्ही पत्रिकांतील सप्तमस्थान, सप्तमेश, शुक्र, नवमांश, संबंधित ग्रहयोग आणि अनुकूल दशा-काळ यांचा सखोल विचार करणे आवश्यक आहे. योग्य जोडीदाराची निवड आणि विवाहासाठी अनुकूल कालावधी निश्चित केल्यास पूर्वीच्या वैवाहिक अडचणींची पुनरावृत्ती टाळण्यास मदत होऊ शकते.

ग्रहस्थिती :

विवाह व वैवाहिक सौख्य विषयानुसार,

१) सप्तमस्थानावरील दृष्टी : नवमांश कुंडलीतील सप्तमस्थानावर मंगळाची दृष्टी असल्यामुळे वैवाहिक जीवनात तणाव, उतावळेपणा, वादविवाद आणि परस्पर संघर्ष निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. तसेच चंद्रकुंडलीतील सप्तमस्थानावर शनि आणि मंगळ या दोन्ही पापग्रहांची दृष्टी असल्यामुळे दांपत्यजीवनावर अधिक प्रतिकूल दबाव निर्माण होतो.

शनीची दृष्टी वैवाहिक विलंब, दुरावा आणि असमाधान दर्शविते, तर मंगळाची दृष्टी संघर्ष, राग आणि मतभेद वाढवू शकते. त्यामुळे या दोन्ही कुंडल्यांतील सप्तमस्थानाची पीडित स्थिती विवाहातील अडथळे, विभक्तता आणि विवाह व वैवाहिक सौख्याच्या अभावास कारणीभूत ठरल्याचे दिसून येते.

२) सप्तमातील ग्रह : या पत्रिकेच्या सप्तमस्थानात मकर राशीत बुध, शुक्र आणि मंगळ यांची युती आहे. विवाहकारक शुक्राबरोबर बुध आणि मंगळाचा संबंध आल्यामुळे वैवाहिक जीवनात मतभेद, अस्थिरता, कठोर संवाद आणि भावनिक ताण निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. विशेषतः बुध-मंगळ युतीमुळे वारंवार वाद, चुकीचे निर्णय किंवा परस्पर समन्वयाचा अभाव दिसून येऊ शकतो.

या अशुभ ग्रहसंयोगामुळे वैवाहिक नाते टिकविण्यात अडचणी निर्माण होऊन घटस्फोट किंवा एकापेक्षा अधिक विवाहाची परिस्थिती उद्भवू शकते. सदर स्त्रीच्या प्रत्यक्ष जीवनातही पहिला विवाह तुटल्यामुळे या ग्रहयोगाचे परिणाम स्पष्टपणे दिसून आले.

३) विवाहकारक शुक्र : विवाह व वैवाहिक सौख्याचा प्रमुख कारक ग्रह शुक्र या पत्रिकेत सप्तमस्थानात पापग्रहांच्या सहवासात असून शनीच्या मकर राशीत स्थित आहे. त्यामुळे शुक्राचे नैसर्गिक प्रेम, आकर्षण, जिव्हाळा आणि दांपत्यसुख देणारे गुण कमी होऊन वैवाहिक जीवनात थंडपणा, दुरावा आणि असमाधान वाढल्याचे दिसून येते. या प्रतिकूल स्थितीमुळे विवाह निरस, संघर्षपूर्ण आणि अपेक्षित सुखापासून वंचित ठरला.

४) सप्तमेश : या पत्रिकेत सप्तमेश शनि उच्च राशीत म्हणजे तूळ राशीत असला, तरी तो चतुर्थस्थानात राहूच्या दुष्प्रभावाखाली आहे. कर्क लग्नासाठी शनि नैसर्गिकरित्या प्रतिकूल फल देणारा ग्रह मानला जात असल्यामुळे त्याचे उच्चत्व पूर्णपणे शुभ परिणाम देऊ शकले नाही.

राहूच्या संबंधामुळे सप्तमेशावर अस्थिरता, संशय, मानसिक ताण आणि वैवाहिक असमाधानाचे परिणाम वाढले. त्यामुळे बाह्यदृष्ट्या बलवान दिसणारा सप्तमेश प्रत्यक्षात वैवाहिक जीवनासाठी अडथळादायक ठरून नात्यात दुरावा, संघर्ष आणि सुखाचा अभाव निर्माण करणारा ठरला.

५) पतीकारक रवि : स्त्रीच्या पत्रिकेत पतीकारक रवि धनु राशीत षष्ठस्थानात स्थित असून शत्रुग्रह तसेच राहू, केतू आणि शनीच्या दुष्प्रभावाखाली आहे. त्यामुळे पतीसुख, परस्पर सन्मान, सहकार्य आणि वैवाहिक स्थैर्य यांमध्ये अडथळे निर्माण होण्याची शक्यता वाढते. अशा पीडित रविमुळे पतीशी मतभेद, दुरावा, संघर्ष आणि वैवाहिक असमाधान अनुभवास येऊ शकते.

६) अशुभ ग्रहयोग : या पत्रिकेत सप्तमस्थानातील बुध, मंगळ आणि शुक्र यांचा चंद्र व शनीशी केंद्रयोग निर्माण झाला आहे. तसेच या ग्रहांचा राहूशी षडाष्टक योग आणि रवि, नेपच्यून व केतूशी द्विद्वादश योग असल्यामुळे वैवाहिक कारक ग्रहांवर विविध प्रकारचा अशुभ दबाव निर्माण झाला आहे.

या प्रतिकूल ग्रहयोगांमुळे पती-पत्नीमध्ये मतभेद, मानसिक तणाव, कठोर संवाद, भावनिक अस्थिरता आणि परस्पर गैरसमज वाढण्याची शक्यता दिसते. पत्रिकेतील अशा एकत्रित अशुभ योगांमुळे वैवाहिक असमाधान, विभक्त राहणे, घटस्फोट किंवा पुनर्विवाहाची परिस्थिती निर्माण झाल्याचे या विश्लेषणातून स्पष्ट होते.

७) विष्टीकरण : या पत्रिकेत विष्टीकरण असल्यामुळे विवाहात विलंब, वैवाहिक जीवनात अडथळे आणि नात्यात अस्थिरता निर्माण झाल्याचे पारंपरिक ज्योतिषीय दृष्टिकोनातून मानता येते. याच दोषाच्या प्रभावामुळे विवाह टिकण्यात अडचणी येऊन मतभेद वाढले आणि अखेरीस घटस्फोटाची परिस्थिती निर्माण झाली असावी. मात्र अंतिम निष्कर्षासाठी सप्तमस्थान, सप्तमेश, शुक्र आणि संबंधित दशा-अंतर्दशांचा एकत्रित विचार आवश्यक आहे.

८) मनाचा कारक चंद्र : मन, भावना आणि मानसिक स्थैर्याचा कारक चंद्र या पत्रिकेत तूळ राशीत असून शनि आणि राहूच्या दुष्प्रभावाखाली आहे. त्यामुळे मानसिक अस्वस्थता, निर्णयक्षमतेत अस्थिरता, परिस्थितीचा पूर्ण विचार न करता निर्णय घेणे आणि अंतर्गत समाधानाचा अभाव दिसून येऊ शकतो. वैवाहिक जीवनातील ताणतणावांना सामोरे जाताना भावनिक संतुलन राखणेही कठीण होण्याची शक्यता राहते.

सदर स्त्री जातकाला ९ सप्टेंबर २००९ पासून शनीच्या साडेसातीचा कालखंड सुरू झाला होता. तसेच ४ ऑगस्ट २०१२ ते २६ नोव्हेंबर २०१४ या काळात शनीचे भ्रमण चंद्राशी संबंधित चतुर्थस्थानातून सुरू असल्यामुळे मानसिक दबाव, कौटुंबिक अस्वस्थता आणि वैवाहिक निर्णयांतील तणाव अधिक वाढल्याचे पारंपरिक ज्योतिषीय दृष्टिकोनातून मानता येते.

विवाह व वैवाहिक सौख्याच्या दृष्टीने पाहता, त्या काळातील प्रतिकूल ग्रहगोचरामुळे तिच्यावर मानसिक दबाव वाढल्याचे पारंपरिक ज्योतिषीय विश्लेषणातून मानले जाते. प्रत्यक्षात ती मागील दोन-तीन वर्षांपासून मानसिक विकारासाठी वैद्यकीय उपचार आणि औषधे घेत आहे. तिच्या मानसिक अस्थिरतेमुळे वैवाहिक जीवनात गंभीर अडचणी निर्माण झाल्या आणि अखेरीस पतीने तिला माहेरी पाठविले.

याच तणावपूर्ण काळात तिने परिस्थितीचा शांतपणे आणि सखोल विचार न करता घटस्फोटाचा निर्णय तडकाफडकी घेतल्याचे दिसून येते. तिच्या पत्रिकेतील ग्रहस्थिती आणि चालू गोचरांचा विचार करून मी तिला विवाह जानेवारी ०००० नंतर करण्याचा सल्ला दिला होता. कारण त्या कालावधीनंतर मानसिक ताण कमी होऊन निर्णयक्षमता आणि वैवाहिक स्थैर्यास तुलनेने अनुकूल काळ सुरू होण्याची शक्यता होती.

९) पितृदोष : या पत्रिकेत धनेश रवि राहू-केतूच्या दुष्प्रभावाखाली असल्यामुळे पितृदोष निर्माण झाल्याचे पारंपरिक ज्योतिषीय दृष्टिकोनातून मानले जाते. अशा स्थितीमुळे कुटुंबसौख्य, विवाहयोग, आर्थिक स्थैर्य आणि वैवाहिक जीवनातील समाधान यांमध्ये अडथळे निर्माण होऊ शकतात. त्यामुळे विवाहास विलंब, निर्णयांमध्ये अडचणी आणि दांपत्यजीवनात असमाधान दिसून येण्याची शक्यता वाढते.

मनोगत व निष्कर्ष

विवाह हा मानवी जीवनातील अत्यंत महत्त्वाचा संस्कार असून विवाह व वैवाहिक सौख्य हे केवळ विवाह होण्यावर अवलंबून नसते. विवाहाची वेळ, जोडीदाराचे स्वरूप, परस्पर समजूतदारपणा, मानसिक जुळवणूक, शारीरिक समाधान, कौटुंबिक वातावरण आणि एकमेकांप्रती असलेली जबाबदारी या सर्व घटकांचा वैवाहिक जीवनावर परिणाम होत असतो. ज्योतिषशास्त्राच्या दृष्टीने या सर्व बाबींचा विचार करण्यासाठी सप्तमस्थान, सप्तमेश, विवाहकारक शुक्र, लग्नेश, स्त्रीच्या पत्रिकेतील रवि, पुरुषाच्या पत्रिकेतील चंद्र, नवमांश कुंडली आणि संबंधित ग्रहयोगांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.

कुंडलीमध्ये सप्तमस्थान शुभस्थितीत असेल, सप्तमेश व शुक्र बलवान असतील आणि त्यांना शुभ ग्रहांची दृष्टी किंवा अनुकूल योग लाभले असतील, तर उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्याची शक्यता वाढते. याउलट सप्तमस्थान, सप्तमेश किंवा शुक्र पापग्रहांनी पीडित असतील, अशुभ स्थानात असतील किंवा त्यांच्यावर अनेक प्रतिकूल योगांचा प्रभाव असेल, तर विवाहात विलंब, मतभेद, मानसिक दुरावा, शय्यासुखाचा अभाव, विभक्तता किंवा घटस्फोटासारख्या अडचणी निर्माण होऊ शकतात.

मात्र पत्रिकेतील एकच शुभ किंवा अशुभ योग पाहून अंतिम निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. काही वेळा कुंडलीत दोष असतानाही बलवान शुक्र, गुरुची शुभ दृष्टी किंवा इतर समर्थ ग्रहयोगांमुळे दोषांचे परिणाम कमी होतात. त्याचप्रमाणे एखादा ग्रह स्वराशीत किंवा उच्च राशीत असला, तरी तो पापग्रहांनी पीडित असल्यास अपेक्षित शुभ फल पूर्णपणे मिळेलच असे नाही. त्यामुळे राशी, नक्षत्र, नवमांश, दृष्टी, युती, दशा-अंतर्दशा आणि ग्रहगोचर यांचा समन्वयपूर्वक विचार करणे अत्यंत आवश्यक आहे.

विवाह जुळविताना केवळ गुणमेलनावर अवलंबून राहणे अपुरे ठरू शकते. दोन्ही व्यक्तींच्या संपूर्ण जन्मपत्रिका, नवमांश कुंडली, वैवाहिक कारक ग्रह, मानसिक स्वभाव, आरोग्य, कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि प्रत्यक्ष जीवनातील परिस्थिती यांचा विचार केला पाहिजे. विशेषतः विवाहात विलंब किंवा पूर्वीचा विवाह तुटलेला असल्यास दुसऱ्या विवाहासाठी अधिक सावध, सखोल आणि वस्तुनिष्ठ विश्लेषण आवश्यक ठरते.

वैवाहिक जीवन टिकविण्यासाठी ग्रहयोग जितके महत्त्वाचे आहेत, तितकेच परस्पर संवाद, संयम, विश्वास, आदर आणि आवश्यक तेथे केलेली तडजोडही महत्त्वाची असते. विवाहातील तडजोड ही नाते तोडणारी नसून नाते अधिक दृढ करणारी असावी. ज्योतिषीय मार्गदर्शन संभाव्य अडचणी समजून घेण्यास मदत करू शकते; मात्र सुखी वैवाहिक जीवनाची खरी उभारणी पती-पत्नीच्या सजग प्रयत्नांनीच होते.

अखेर असे म्हणता येईल की, उत्तम विवाह व वैवाहिक सौख्याचे मूल्यांकन करताना शुभ योग आणि दोष या दोन्हींचा समतोल अभ्यास करावा. विवाहाचा निर्णय भीती, घाई किंवा केवळ सामाजिक दबावातून न घेता योग्य पत्रिका परीक्षण, वैद्यकीय पारदर्शकता, परस्पर ओळख आणि वास्तववादी अपेक्षांच्या आधारे घेतल्यास अनेक वैवाहिक अडचणी टाळता येऊ शकतात. या लेखातील निष्कर्ष पारंपरिक ज्योतिषीय तत्त्वे, पत्रिकांचे निरीक्षण आणि प्रत्यक्ष अनुभवांवर आधारित असून त्यांचा उपयोग मार्गदर्शक स्वरूपात करावा.

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न