भारतीय ज्योतिषशास्त्रामध्ये कुंडलीतील विविध ग्रहयोगांचा अभ्यास करताना काही विशिष्ट योग हे शुभ मानले जातात, तर काही योग अशुभ अथवा दोषकारक मानले जातात. खगोलशास्त्र नुसार एक अत्यंत महत्त्वाचा आणि व्यापक चर्चिला जाणारा दोष म्हणजे “ग्रहण दोष” Grahan Dosh या दोषाचा उल्लेख प्राचीन ज्योतिष ग्रंथांमध्ये आढळतो आणि आजही अनेक ज्योतिषी कुंडली पाहताना या दोषाची तपासणी अगत्याने करतात.
ग्रहण दोष हा वैदिक ज्योतिषशास्त्रातील महत्त्वाचा ग्रहदोष मानला जातो. या लेखात ग्रहण दोष म्हणजे काय, तो कसा तयार होतो, त्याचे परिणाम आणि उपाय यांची सविस्तर माहिती दिली आहे. ग्रहण दोष हा व्यक्तीच्या जीवनातील अनेक अडथळ्यांशी, मानसिक अस्वस्थतेशी आणि अनपेक्षित संकटांशी जोडला जातो, त्यामुळे या दोषाची सखोल माहिती करून घेणे अत्यंत आवश्यक आहे.
ग्रहण दोष म्हणजे काय? Grahan Dosh
ग्रहण दोष हा एक ग्रहयोग आहे जो कुंडलीत सूर्य किंवा चंद्र यांची युती राहू अथवा केतू या छाया ग्रहांसोबत झाल्यास तयार होतो. ज्योतिषशास्त्रात राहू आणि केतू हे दोन छाया ग्रह मानले जातात, ज्यांना प्रत्यक्ष भौतिक अस्तित्व नसते, परंतु त्यांचा प्रभाव अत्यंत तीव्र मानला जातो.
जेव्हा सूर्य राहू किंवा केतू सोबत एकाच राशीत, एकाच अंशामध्ये किंवा जवळपासच्या अंशांमध्ये स्थित असतो, तेव्हा त्याला “सूर्य ग्रहण दोष” असे म्हणतात. त्याचप्रमाणे चंद्र जेव्हा राहू किंवा केतू सोबत युती करतो, तेव्हा त्याला “चंद्र ग्रहण दोष” असे संबोधले जाते.
खगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले असता, प्रत्यक्ष आकाशातील सूर्यग्रहण किंवा चंद्रग्रहण घडण्यामागेही हेच तत्त्व कार्यरत असते सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांची विशिष्ट भूमिती (राहू–केतूचे बिंदू) एका रेषेत आल्यावर ग्रहण घडते. त्याच तत्त्वाचा वापर करून कुंडलीतील ग्रहस्थितीलाही ग्रहण दोष असे संबोधले जाते, कारण येथेही सूर्य किंवा चंद्र आणि राहू/केतू यांची युती त्याच खगोलीय तत्त्वावर आधारित असते.
ग्रहण दोषाचे ज्योतिषीय महत्व
ज्योतिषशास्त्रात सूर्य हा आत्मा, पिता, आत्मविश्वास, प्रतिष्ठा आणि सत्तेचा कारक ग्रह मानला जातो, तर चंद्र हा मन, माता, भावनिक स्थैर्य आणि मानसिक आरोग्याचा कारक मानला जातो. जेव्हा या दोन महत्त्वाच्या ग्रहांवर राहू किंवा केतू यांची छाया पडते, तेव्हा त्या-त्या ग्रहाच्या कारकत्वाशी संबंधित क्षेत्रांमध्ये अडथळे, गोंधळ किंवा अस्थिरता निर्माण होते असे मानले जाते.
राहू हा भ्रम, महत्त्वाकांक्षा, अनिश्चितता आणि अनपेक्षित घटनांचा कारक मानला जातो, तर केतू हा अलिप्तता, आध्यात्मिकता, नुकसान आणि गूढतेचा कारक मानला जातो. त्यामुळे सूर्य किंवा चंद्रावर राहूचा प्रभाव असल्यास व्यक्तीच्या जीवनात गोंधळ, फसवणूक, अवास्तव महत्त्वाकांक्षा यासारख्या समस्या उद्भवू शकतात, तर केतूचा प्रभाव असल्यास नुकसान, वियोग किंवा मानसिक अस्थिरता यासारख्या समस्या उद्भवू शकतात असे पारंपरिक ज्योतिष सांगते.
या दोषाचे महत्व हे यासाठी अधोरेखित केले जाते की सूर्य आणि चंद्र हे कुंडलीतील दोन अत्यंत महत्त्वाचे “प्रकाशक” ग्रह (ल्युमिनरीज) आहेत. यांच्यावर छाया ग्रहांचा प्रभाव पडल्याने व्यक्तीच्या जीवनातील मूलभूत स्थैर्य, आत्मविश्वास आणि मानसिक संतुलन यावर परिणाम होतो असे मानले जाते. त्यामुळे विवाह, करिअर, आरोग्य, कौटुंबिक संबंध यासारख्या जीवनाच्या विविध पैलूंवर या दोषाचा प्रभाव तपासला जातो.
ग्रहण दोष कोणत्या ग्रह स्थितीमुळे तयार होतो?
ग्रहण दोष तयार होण्यासाठी खालील ग्रहस्थिती आवश्यक मानल्या जातात:
पहिली स्थिती म्हणजे सूर्य आणि राहू यांची युती. जेव्हा कुंडलीत सूर्य आणि राहू एकाच राशीत आणि जवळपासच्या अंशांमध्ये स्थित असतात, तेव्हा सूर्य ग्रहण दोष तयार होतो असे मानले जाते. या स्थितीला काही ज्योतिषी “अंगारक योग” पेक्षा वेगळे आणि अधिक तीव्र मानतात कारण यात प्रकाशक ग्रह सूर्य थेट छायाग्रस्त होतो.
दुसरी स्थिती म्हणजे सूर्य आणि केतू यांची युती. यालाही सूर्य ग्रहण दोषाचाच एक प्रकार मानले जाते, परंतु याचा प्रभाव थोडा वेगळ्या स्वरूपाचा असतो असे सांगितले जाते.
तिसरी स्थिती म्हणजे चंद्र आणि राहू यांची युती, ज्याला चंद्र ग्रहण दोष असे म्हणतात. ही स्थिती विशेषतः मानसिक आरोग्य आणि भावनिक स्थैर्याच्या दृष्टीने महत्त्वाची मानली जाते.
चौथी स्थिती म्हणजे चंद्र आणि केतू यांची युती, जी देखील चंद्र ग्रहण दोषाचाच एक प्रकार मानली जाते.
याशिवाय, काही ज्योतिषी मतांनुसार सूर्य आणि चंद्र दोन्ही एकाच वेळी राहू किंवा केतू यांच्या प्रभावाखाली असतील, म्हणजेच सूर्य-चंद्र-राहू किंवा सूर्य-चंद्र-केतू अशी त्रिग्रही युती असेल, तर हा दोष अधिक तीव्र स्वरूपाचा मानला जातो. अशा स्थितीला काही ठिकाणी “पूर्ण ग्रहण दोष” असेही संबोधले जाते.
युतीचा अंशात्मक फरक (डिग्री) देखील महत्त्वाचा मानला जातो. साधारणपणे सूर्य किंवा चंद्र आणि राहू/केतू यांच्यातील अंशात्मक अंतर जितके कमी असेल, तितका दोष अधिक तीव्र मानला जातो. काही ज्योतिषी १२ अंशांच्या आतील युतीलाच खरा हा दोष मानतात, तर काही संपूर्ण राशीतील युतीलाही दोषकारक मानतात.
ग्रहण दोषाचे प्रकार
या दोषाचे स्वरूप आणि तीव्रता यानुसार त्याचे विविध प्रकार सांगितले जातात. खाली प्रत्येक प्रकाराची स्वतंत्रपणे माहिती दिली आहे.
सूर्य ग्रहण दोष
जेव्हा कुंडलीत सूर्य राहू किंवा केतू यांच्यासोबत युती करतो, तेव्हा सूर्य ग्रहण दोष तयार होतो. हा दोष प्रामुख्याने व्यक्तीचा आत्मविश्वास, पितृसंबंध, सत्ता आणि सामाजिक प्रतिष्ठा यांच्याशी संबंधित समस्या निर्माण करतो असे मानले जाते. या दोषामुळे व्यक्तीला वडिलांशी असलेल्या संबंधांमध्ये तणाव, करिअरमध्ये अडथळे किंवा अधिकार्‍यांशी वाद यासारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागू शकते.
चंद्र ग्रहण दोष
जेव्हा चंद्र राहू किंवा केतू यांच्यासोबत युती करतो, तेव्हा चंद्र ग्रहण दोष तयार होतो. हा दोष प्रामुख्याने मानसिक आरोग्य, भावनिक स्थैर्य, मातृसंबंध आणि निर्णयक्षमता यांच्याशी संबंधित समस्या निर्माण करतो असे मानले जाते. या दोषामुळे व्यक्तीला चिंता, भीती, अनिर्णय किंवा मातेशी असलेल्या संबंधांमध्ये तणाव यासारख्या समस्यांना सामोरे जावे लागू शकते.
पूर्ण ग्रहण दोष (सूर्य-चंद्र-राहू/केतू त्रियोग)
ही स्थिती अत्यंत दुर्मिळ आणि तीव्र मानली जाते. यात सूर्य, चंद्र आणि राहू किंवा केतू हे तिन्ही एकाच राशीत किंवा जवळपासच्या स्थितीत असतात. अशा स्थितीत व्यक्तीच्या जीवनातील अनेक क्षेत्रांवर एकाच वेळी परिणाम होऊ शकतो असे सांगितले जाते.
भावानुसार ग्रहण दोषाचे उपप्रकार
हा दोष कुंडलीच्या कोणत्या भावात (घरात) घडतो, यावरूनही त्याचे परिणाम वेगवेगळे मानले जातात. उदाहरणार्थ, पहिल्या भावात (लग्न भाव) दोष असल्यास व्यक्तिमत्त्व आणि आरोग्यावर परिणाम होतो असे मानले जाते. चौथ्या भावात असल्यास घर, मातेशी संबंध आणि मानसिक शांतीवर परिणाम होतो. सातव्या भावात असल्यास विवाह आणि जोडीदाराशी संबंधांवर परिणाम होतो. दहाव्या भावात असल्यास करिअर आणि व्यावसायिक प्रगतीवर परिणाम होतो असे सांगितले जाते.
जन्मकालीन ग्रहण दोष आणि गोचर ग्रहण दोष
काही ज्योतिषी जन्मकुंडलीतील कायमस्वरूपी दोष आणि गोचर (transit) काळात तात्पुरत्या स्वरूपात निर्माण होणारा दोष यांच्यातही फरक करतात. जन्मकुंडलीतील दोष हा आयुष्यभर परिणाम दाखवतो असे मानले जाते, तर गोचर काळातील दोष हा विशिष्ट कालावधीपुरता मर्यादित परिणाम दाखवतो असे सांगितले जाते.
ग्रहण दोष असल्यास काय काय अडचणी येतात?
हा दोष असलेल्या व्यक्तींना पारंपरिक ज्योतिष मतांनुसार खालील प्रकारच्या अडचणींना सामोरे जावे लागू शकते असे सांगितले जाते.
मानसिक स्वास्थ्याच्या दृष्टीने, विशेषतः चंद्र ग्रहण दोष असलेल्या व्यक्तींमध्ये चिंता, अस्वस्थता, भीती, गोंधळलेली मनःस्थिती आणि निर्णय घेण्यात अडचण यासारखी लक्षणे दिसू शकतात असे परंपरागत मान्यता सांगते. आत्मविश्वासाच्या दृष्टीने, सूर्य ग्रहण दोष असलेल्या व्यक्तींना आत्मविश्वासाचा अभाव, स्वतःबद्दल शंका आणि सामाजिक परिस्थितीत असुरक्षिततेची भावना जाणवू शकते.
कौटुंबिक संबंधांच्या दृष्टीने, पित्याशी किंवा मातेशी असलेल्या संबंधांमध्ये तणाव, गैरसमज किंवा दुरावा निर्माण होऊ शकतो. वैवाहिक जीवनाच्या दृष्टीने, सातव्या भावाशी संबंध असल्यास जोडीदाराशी मतभेद, विवाहात विलंब किंवा वैवाहिक जीवनातील अस्थिरता यासारख्या समस्या उद्भवू शकतात.
करिअर आणि आर्थिक बाबतीत, अनपेक्षित नुकसान, नोकरीतील अस्थिरता, व्यवसायातील अडथळे किंवा प्रतिष्ठेला धक्का पोहोचणाऱ्या घटना घडू शकतात असे सांगितले जाते. आरोग्याच्या दृष्टीने, डोळ्यांशी संबंधित समस्या (विशेषतः या दोषात), तसेच सामान्य आरोग्यविषयक कमजोरी किंवा वारंवार आजारपण यासारख्या तक्रारी उद्भवू शकतात असे परंपरागत मान्यता सांगते.
याशिवाय, निर्णयक्षमतेवर परिणाम होऊन व्यक्ती चुकीचे निर्णय घेण्याची शक्यता वाढते, तसेच अनपेक्षित आणि अचानक उद्भवणाऱ्या समस्यांना सामोरे जावे लागते असेही सांगितले जाते.
(टीप: ही सर्व माहिती पारंपरिक ज्योतिषशास्त्रीय मान्यतांवर आधारित आहे. वैयक्तिक आरोग्य किंवा मानसिक समस्यांसाठी योग्य वैद्यकीय सल्ला घेणे आवश्यक आहे.)
ग्रहण दोषाचे दुष्परिणाम
या दोषाच्या दुष्परिणामांची व्याप्ती व्यक्तीच्या कुंडलीतील एकूण ग्रहस्थितीवर, दशा-अंतर्दशेवर आणि गोचर ग्रहांवर अवलंबून असते असे मानले जाते. सर्वसाधारणपणे खालील दुष्परिणाम सांगितले जातात:
व्यक्तीच्या स्वभावात चंचलता, अस्थिरता किंवा अतिविचार करण्याची प्रवृत्ती वाढू शकते. सामाजिक जीवनात गैरसमज, वाद किंवा नातेसंबंधातील तणाव निर्माण होऊ शकतो. आर्थिक बाबतीत अचानक नुकसान, फसवणूक किंवा अनपेक्षित खर्च उद्भवू शकतो.
शैक्षणिक क्षेत्रात एकाग्रतेचा अभाव किंवा अभ्यासात अडथळे येऊ शकतात. आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून, काही वेळा हा दोष व्यक्तीला आध्यात्मिकतेकडे वळवतो असेही सकारात्मक मत काही ज्योतिषी मांडतात, कारण राहू–केतू हे कर्माशी आणि आध्यात्मिक उन्नतीशीही जोडलेले मानले जातात.
ग्रहण दोषाची ओळख कशी करावी?
कुंडलीत हा दोष आहे की नाही हे तपासण्यासाठी सर्वप्रथम जन्मकुंडलीतील सूर्य आणि चंद्र यांची स्थिती पाहावी लागते. त्यानंतर राहू आणि केतू कोणत्या राशीत आणि कोणत्या अंशावर स्थित आहेत हे तपासले जाते. जर सूर्य किंवा चंद्र हे राहू किंवा केतूच्या जवळपासच्या अंशांमध्ये (साधारणपणे १२ अंशांच्या आत) असतील, तर दोष अस्तित्वात आहे असे मानले जाते.
अनुभवी ज्योतिषी हे युतीचे अंशात्मक अंतर, संबंधित ग्रहांची भावस्थिती, तसेच इतर ग्रहांचा त्यावर होणारा प्रभाव (दृष्टी संबंध) या सर्व गोष्टींचा एकत्रित विचार करून दोषाची तीव्रता ठरवतात. केवळ युती आहे म्हणून लगेच गंभीर दोष आहे असे मानणे योग्य नाही; संपूर्ण कुंडलीचा साकल्याने अभ्यास करणे आवश्यक असते.
ग्रहण दोषाची शांती कशी करावी?
पारंपरिक ज्योतिषशास्त्रात या दोषाच्या शांतीसाठी अनेक उपाय सांगितले जातात. यापैकी प्रमुख उपाय पुढीलप्रमाणे:
ग्रहण दोष शांती पूजा: अनेक ज्योतिषी आणि पुरोहित हा दोष निवारणासाठी विशेष शांती पूजा करण्याचा सल्ला देतात. यामध्ये सूर्य किंवा चंद्र यांच्याशी संबंधित मंत्रोच्चार, हवन आणि पूजाविधी यांचा समावेश असतो.
मंत्रजप: सूर्य ग्रहण दोषासाठी “ॐ सूर्याय नमः” किंवा आदित्य हृदय स्तोत्राचे पठण, तर चंद्र ग्रहण दोषासाठी “ॐ चंद्राय नमः” किंवा शिवमंत्रांचा जप करण्याचा सल्ला दिला जातो, कारण चंद्र हा भगवान शंकराशी संबंधित मानला जातो.
राहू-केतू शांती: राहूसाठी “ॐ रां राहवे नमः” आणि केतूसाठी “ॐ कें केतवे नमः” या मंत्रांचा जप, तसेच राहू-केतू यांच्या शांतीसाठी विशेष पूजा करण्याचा सल्ला दिला जातो.
दान: सूर्याशी संबंधित दोषासाठी गहू, गूळ, तांबे किंवा लाल वस्त्र यांचे दान, तर चंद्राशी संबंधित दोषासाठी तांदूळ, दूध, चांदी किंवा पांढरे वस्त्र यांचे दान करण्याचा सल्ला दिला जातो. राहू–केतूच्या शांतीसाठी काळे तीळ, मोहरीचे तेल किंवा घोंगडी यांचे दान सुचवले जाते.
व्रत आणि उपवास: रविवारी सूर्याशी संबंधित व्रत आणि सोमवारी चंद्राशी संबंधित व्रत ठेवण्याचा सल्ला दिला जातो.
रत्नधारण: काही ज्योतिषी सूर्याच्या शांतीसाठी माणिक (रुबी) आणि चंद्राच्या शांतीसाठी मोती धारण करण्याचा सल्ला देतात, परंतु रत्नधारण हे संपूर्ण कुंडलीचा अभ्यास करूनच, अनुभवी ज्योतिषाच्या सल्ल्यानेच करावे असे सुचवले जाते, कारण चुकीचे रत्न परिणामकारक ठरण्याऐवजी उलट परिणाम देऊ शकते.
नागबली आणि कालसर्प शांती: काही प्रकरणांत या दोष हा कालसर्प योगाशीही निगडित असू शकतो, अशावेळी नागबली किंवा कालसर्प शांती पूजा करण्याचाही सल्ला दिला जातो.
गंगास्नान आणि तीर्थयात्रा: पवित्र नद्यांमध्ये स्नान करणे आणि तीर्थक्षेत्री जाऊन पूजा-अर्चा करणे हा देखील पारंपरिक उपाय मानला जातो.
ग्रहण दोष असल्यास काय काय हानी होते?
वर उल्लेख केलेल्या अडचणींव्यतिरिक्त, दीर्घकालीन दृष्टिकोनातून ग्रहण दोषामुळे व्यक्तीच्या आत्मसन्मानावर, सामाजिक प्रतिष्ठेवर आणि जीवनातील स्थैर्यावर परिणाम होऊ शकतो असे परंपरागत मान्यता सांगते.
काही प्रकरणांत घराण्याच्या परंपरेशी किंवा वंशपरंपरागत मालमत्तेशी संबंधित समस्याही उद्भवू शकतात असे सांगितले जाते. तसेच व्यक्तीच्या निर्णयक्षमतेवर परिणाम झाल्याने जीवनातील महत्त्वाच्या टप्प्यांवर (शिक्षण, विवाह, करिअर) चुकीचे निर्णय घेतले जाण्याची शक्यता वाढते असेही मानले जाते.
ग्रहण दोषावर काय काय उपाय?
शांती पूजा आणि दानाव्यतिरिक्त, दैनंदिन जीवनात पाळता येण्याजोगे काही सर्वसाधारण उपायही सांगितले जातात:
नियमित सूर्यनमस्कार आणि सूर्याला जल अर्पण करणे हा सूर्य ग्रहण दोषासाठी उपयुक्त उपाय मानला जातो. मन शांत ठेवण्यासाठी ध्यानधारणा आणि योगसाधना करणे हे चंद्र ग्रहण दोषासाठी सुचवले जाते.
भगवान शंकराची नियमित पूजा आणि महामृत्युंजय मंत्राचा जप हा दोन्ही प्रकारच्या दोषांसाठी लाभदायक मानला जातो. याशिवाय, वडीलधाऱ्या व्यक्तींचा आदर करणे, त्यांची सेवा करणे आणि त्यांच्याशी असलेले संबंध सुधारणे हाही एक महत्त्वाचा उपाय मानला जातो, कारण यामुळे सूर्य आणि चंद्र यांचे कारकत्व बळकट होते असे सांगितले जाते.
निष्कर्ष
हा दोष हा भारतीय ज्योतिषशास्त्रातील एक महत्त्वाचा आणि सखोल अभ्यासाचा विषय आहे. सूर्य किंवा चंद्र यांची राहू अथवा केतू यांच्याशी युती झाल्यावर हा दोष तयार होतो असे मानले जाते, आणि त्याचे परिणाम व्यक्तीच्या मानसिक स्वास्थ्य, कौटुंबिक संबंध, करिअर आणि वैवाहिक जीवनावर होऊ शकतात असे परंपरागत मान्यता सांगते.
मात्र हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की कोणताही एक दोष स्वतंत्रपणे संपूर्ण जीवनाचे भवितव्य ठरवत नाही; संपूर्ण कुंडलीचा साकल्याने अभ्यास करणे आवश्यक असते. योग्य उपाय, शांती पूजा, सकारात्मक दृष्टिकोन आणि आवश्यकतेनुसार अनुभवी ज्योतिषाचा सल्ला घेतल्यास या दोषाची तीव्रता कमी होऊ शकते असे पारंपरिक मान्यता सांगते.
(टीप: ही संपूर्ण माहिती पारंपरिक ज्योतिषशास्त्रीय मान्यता आणि ग्रंथांवर आधारित आहे. ज्योतिषशास्त्र हे एक श्रद्धेचे क्षेत्र असून याला वैज्ञानिक आधार नाही. वैयक्तिक जीवनातील महत्त्वाचे निर्णय, आरोग्य किंवा मानसिक समस्यांसाठी योग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे केव्हाही उचित ठरते.)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१) प्रश्न: ग्रहण दोष असल्यास विवाह होण्यास अडथळा येतो का?
उत्तर:- पारंपरिक मान्यतेनुसार, ग्रहण दोष सातव्या भावाशी (विवाह भाव) संबंधित असल्यास विवाहात विलंब किंवा अडथळे येण्याची शक्यता असते असे मानले जाते. मात्र हे संपूर्ण कुंडलीतील इतर ग्रहयोगांवरही अवलंबून असते, त्यामुळे केवळ या एका दोषावरून निश्चित निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.
२) प्रश्न: ग्रहण दोष कायमस्वरूपी राहतो का, की तो कमी होऊ शकतो?
उत्तर:- शांती पूजा, मंत्रजप आणि योग्य उपायांनी या दोषाची तीव्रता कमी होऊ शकते असे पारंपरिक मान्यता सांगते. तसेच कुंडलीतील दशा-अंतर्दशा बदलल्यानुसार दोषाचा प्रभावही कमी-अधिक होत असतो.
३) प्रश्न: ग्रहण दोष आणि कालसर्प योग हे एकच आहेत का?
उत्तर:- नाही, हे दोन वेगळे योग आहेत. कालसर्प योग हा सर्व ग्रह राहू-केतूच्या मध्ये आल्यावर तयार होतो, तर ग्रहण दोष हा फक्त सूर्य किंवा चंद्र यांची राहू/केतूसोबत युती झाल्यावर तयार होतो. मात्र काही प्रकरणांत दोन्ही योग एकत्र असू शकतात.
४) प्रश्न: ग्रहण दोष असलेल्या व्यक्तीने कोणती काळजी घ्यावी?
उत्तर:- मानसिक स्वास्थ्य जपणे, महत्त्वाचे निर्णय घाईघाईने न घेणे, नियमित पूजा-अर्चा करणे आणि गरज वाटल्यास अनुभवी ज्योतिषाचा सल्ला घेणे हे उपयुक्त ठरू शकते असे सांगितले जाते.
५) प्रश्न: प्रत्येक कुंडलीत सूर्य/चंद्र-राहू/केतू युती असल्यास ती नेहमीच हानिकारक असते का?
उत्तर:- नाही. दोषाची तीव्रता ही अंशात्मक अंतर, भावस्थिती, इतर ग्रहांची दृष्टी आणि एकूण कुंडलीच्या बलावर अवलंबून असते. काही प्रकरणांत ही युती सौम्य परिणाम देते किंवा राहू-केतूच्या कर्मकारकत्वामुळे व्यक्तीला आध्यात्मिक प्रगतीही मिळू शकते.
६) प्रश्न: ग्रहण दोष शांतीसाठी कोणता विशिष्ट काळ योग्य मानला जातो?
उत्तर:- पारंपरिकरीत्या सूर्यग्रहण किंवा चंद्रग्रहणाच्या काळात, तसेच अमावास्या किंवा पौर्णिमेच्या दिवशी शांती पूजा आणि दान करणे विशेष फलदायी मानले जाते. मात्र योग्य मुहूर्त ठरवण्यासाठी अनुभवी पुरोहित किंवा ज्योतिषाचा सल्ला घेणे उचित ठरते.
