Grah Dosha: भारतीय ज्योतिषशास्त्रात “ग्रह दोष” ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. प्रत्येक व्यक्तीच्या जन्मकुंडलीत नऊ ग्रहांची विशिष्ट स्थिती असते आणि जेव्हा हे ग्रह प्रतिकूल स्थितीत, वक्री अवस्थेत, नीच राशीत, शत्रू राशीत किंवा अशुभ भावात बसलेले असतात, तेव्हा त्या स्थितीला “ग्रह दोष” असे संबोधले जाते. मंगळ
खगोलशास्त्र नुसार, ग्रह दोष म्हणजे जन्मकुंडलीतील एखाद्या ग्रहाची प्रतिकूल, दुर्बल किंवा संघर्षकारक स्थिती, जी पारंपरिक ज्योतिषीय मतानुसार जीवनातील विशिष्ट क्षेत्रांवर परिणाम करू शकते. या लेखात ग्रह दोष म्हणजे काय, ग्रहांची वैज्ञानिक माहिती त्याचे प्रमुख प्रकार, परिणाम, ग्रहशांती आणि उपाय यांचा सविस्तर अभ्यास केला आहे.
ग्रह दोष म्हणजे कुंडलीतील एखाद्या ग्रहाची अशुभ किंवा प्रतिकूल स्थिती, जी व्यक्तीच्या जीवनात अनेक प्रकारच्या अडचणी, संकटे आणि विलंब निर्माण करते. हा दोष जन्मकुंडलीत असू शकतो किंवा गोचर भ्रमणादरम्यान तात्पुरत्या स्वरूपातही उद्भवू शकतो. भारतीय समाजात शतकानुशतके ग्रह दोषांचा अभ्यास केला जात आहे आणि त्यावर उपाययोजना करण्याची परंपराही तितकीच जुनी आहे.
ग्रह दोष म्हणजे नेमकं काय.? Grah Dosha
ग्रह दोष ही संकल्पना समजून घेण्यासाठी आधी हे लक्षात घेतले पाहिजे की ज्योतिषशास्त्रानुसार सूर्य, चंद्र, मंगळ, बुध, गुरु, शुक्र, शनि, राहू आणि केतू हे नऊ ग्रह मानले जातात. या प्रत्येक ग्रहाचा स्वतःचा स्वभाव, गुणधर्म आणि प्रभाव असतो. जेव्हा एखादा ग्रह आपल्या मूळ स्वभावाविरुद्ध, कमकुवत स्थितीत किंवा अशुभ ग्रहांच्या संगतीत असतो, तेव्हा तो दोषयुक्त मानला जातो.
उदाहरणार्थ, मंगळ ग्रह जर पहिल्या, चौथ्या, सातव्या, आठव्या किंवा बाराव्या भावात असेल तर त्याला “मंगळ दोष” किंवा “कुजा दोष” म्हणतात. त्याचप्रमाणे राहू–केतूची स्थितीही अनेकदा दोषकारक मानली जाते. ग्रह दोष हा केवळ एका ग्रहापुरता मर्यादित नसतो, तर तो दोन किंवा अधिक ग्रहांच्या परस्पर स्थितीमुळेही निर्माण होऊ शकतो, जसे की ग्रहण दोष, केमद्रुम दोष किंवा पितृ दोष.
ग्रह दोषाचे ज्योतिषीय महत्व
ज्योतिषशास्त्रात ग्रह दोषाला अनन्यसाधारण महत्त्व दिले जाते, कारण कुंडलीतील ग्रहांची स्थिती ही व्यक्तीच्या जीवनातील घडामोडींचे सूचक मानली जाते. जन्मकुंडली ही व्यक्तीच्या जन्मवेळेनुसार आकाशातील ग्रहांच्या स्थितीचे प्रतिबिंब असते, आणि ज्योतिषी याच कुंडलीच्या आधारे भविष्यातील घटनांचा अंदाज बांधतात.
जर कुंडलीत एखादा ग्रह दोषयुक्त असेल, तर त्या ग्रहाशी संबंधित जीवनक्षेत्रात अडथळे येण्याची शक्यता वर्तवली जाते. उदाहरणार्थ, सप्तम भावाचा स्वामी दोषयुक्त असेल तर वैवाहिक जीवनात अडचणी येऊ शकतात, तर पंचम भावाशी संबंधित दोष संततीच्या बाबतीत त्रास देऊ शकतो. यामुळे ज्योतिषी कुंडली पाहताना सर्वप्रथम कोणकोणते दोष उपस्थित आहेत हे तपासतात आणि त्यानुसार भविष्यकथन तसेच उपाय सुचवतात.
ग्रह दोष असल्यास कोणकोणत्या अडचणी येतात.?
ग्रह दोष असलेल्या व्यक्तींच्या जीवनात विविध प्रकारच्या समस्या उद्भवू शकतात. सर्वप्रथम, आर्थिक क्षेत्रात अडथळे येतात, जसे की व्यवसायात सतत तोटा होणे, नोकरीत बढती न मिळणे, अनपेक्षित खर्च वाढणे किंवा कर्जाचा बोजा वाढणे. दुसरे म्हणजे, आरोग्याच्या समस्या निर्माण होतात, ज्यामध्ये दीर्घकालीन आजार, वारंवार आजारी पडणे, अपघात होण्याची शक्यता किंवा शस्त्रक्रियेची गरज भासणे यांचा समावेश होतो.
तिसरे, कौटुंबिक जीवनात कलह निर्माण होतो, ज्यामुळे नातेसंबंधांत तणाव, गैरसमज आणि दुरावा वाढतो. चौथे, करिअरमध्ये अडथळे येतात, जसे की योग्य नोकरी न मिळणे, वारंवार नोकरी बदलावी लागणे किंवा व्यवसायात अपयश येणे. पाचवे, मानसिक अस्वस्थता वाढते, ज्यामध्ये चिंता, नैराश्य, आत्मविश्वासाचा अभाव आणि निर्णयक्षमतेत कमतरता यांचा समावेश होतो. या सर्व अडचणी ग्रह दोषाच्या तीव्रतेनुसार आणि कुंडलीतील इतर ग्रहांच्या स्थितीनुसार कमी-अधिक प्रमाणात जाणवतात.
ग्रह दोषाचे वैवाहिक जीवनावर होणारे परिणाम
वैवाहिक जीवनावर ग्रह दोषाचा प्रभाव विशेषतः लक्षणीय मानला जातो. मंगळ दोष, राहू–केतू दोष आणि शनि दोष हे विवाहासंबंधी सर्वाधिक चर्चिले जाणारे दोष आहेत. मंगळ दोष असलेल्या व्यक्तीच्या कुंडलीत मंगळ प्रथम, चतुर्थ, सप्तम, अष्टम किंवा द्वादश भावात असल्यास वैवाहिक जीवनात कलह, विसंवाद किंवा विभक्तीची शक्यता वर्तवली जाते.
अशा व्यक्तींच्या विवाहात विलंब होणे, जोडीदारासोबत सतत मतभेद होणे किंवा आरोग्याच्या समस्या जोडीदाराला त्रास देणे अशा गोष्टी घडू शकतात असे मानले जाते. त्याचप्रमाणे सप्तम भावात राहू किंवा केतूची उपस्थिती असल्यास जोडीदाराच्या स्वभावात अनपेक्षित बदल, विश्वासाच्या समस्या किंवा परस्पर आकर्षणाचा अभाव जाणवू शकतो.
शनि दोषामुळे वैवाहिक जीवनात विलंब, गंभीरता, भावनिक अंतर आणि जबाबदाऱ्यांचे ओझे वाढल्याचे जाणवू शकते. यामुळेच विवाहापूर्वी कुंडली मिळवताना ग्रह दोषांची विशेष तपासणी केली जाते, जेणेकरून भविष्यातील संभाव्य अडचणी टाळता याव्यात.
ग्रह दोषाचा संततीवर होणारा परिणाम
संततीसंबंधी अडचणींसाठी कुंडलीतील पंचम भाव आणि त्याचा स्वामी महत्त्वाचा मानला जातो. जर पंचम भावात अशुभ ग्रहांची दृष्टी असेल, पंचमेश दुर्बल असेल किंवा राहू-केतूचा प्रभाव असेल, तर संतती प्राप्तीत विलंब, गर्भधारणेतील अडचणी किंवा अपत्याच्या आरोग्याशी संबंधित समस्या उद्भवू शकतात असे ज्योतिषशास्त्र सांगते.
पितृ दोष असलेल्या कुंडलीतही संततीसंबंधी अडथळे येण्याची शक्यता वर्तवली जाते, कारण हा दोष पूर्वजांच्या अतृप्त इच्छांशी किंवा कुळाच्या परंपरेशी जोडलेला मानला जातो. काही वेळा गुरु ग्रह दुर्बल असल्यासही संततीसुख उशिरा मिळते असे सांगितले जाते, कारण गुरु हा संतती आणि सौख्याचा कारक ग्रह मानला जातो. या सर्व परिस्थितीत योग्य उपाययोजना आणि शांती विधी केल्यास सकारात्मक परिणाम मिळू शकतो असा पारंपरिक समज आहे.
ग्रह दोषाचे प्रमुख प्रकार
ज्योतिषशास्त्रात ग्रह दोषांचे अनेक प्रकार वर्णिले गेले आहेत. खाली त्यातील प्रमुख प्रकारांची सविस्तर माहिती दिली आहे.
मंगळ दोष (कुजा दोष)
मंगळ दोष हा सर्वाधिक चर्चिला जाणारा दोष आहे. कुंडलीतील प्रथम, चतुर्थ, सप्तम, अष्टम किंवा द्वादश भावात मंगळ स्थित असल्यास हा दोष तयार होतो. या दोषामुळे विवाहात विलंब, वैवाहिक जीवनात कलह किंवा जोडीदाराच्या आरोग्याशी संबंधित समस्या येऊ शकतात असे मानले जाते.
काल सर्प दोष
जेव्हा कुंडलीतील सर्व सात ग्रह राहू आणि केतू यांच्यामध्ये सामावलेले असतात, तेव्हा काल सर्प दोष तयार होतो. हा दोष जीवनात सातत्याने अडथळे, अनपेक्षित संकटे आणि मानसिक अस्वस्थता निर्माण करतो असे सांगितले जाते.
पितृ दोष
पितृ दोष हा कुंडलीत सूर्य, राहू किंवा शनि यांच्या विशिष्ट स्थितीमुळे तयार होतो. हा दोष पूर्वजांच्या अतृप्त आत्म्यांशी संबंधित मानला जातो आणि यामुळे कौटुंबिक अडचणी, संततीसंबंधी समस्या किंवा आर्थिक नुकसान होऊ शकते असे मानले जाते.
शनि दोष (साडेसाती आणि ढय्या)
शनि जेव्हा चंद्र राशीपासून बाराव्या, पहिल्या आणि दुसऱ्या राशीत भ्रमण करतो, तेव्हा साडेसाती सुरू होते. तर चंद्र राशीपासून चौथ्या किंवा आठव्या स्थानी शनि असताना ढय्या मानली जाते. या काळात जीवनात संघर्ष, विलंब आणि परीक्षेचे प्रसंग येतात असे सांगितले जाते.
ग्रहण दोष
सूर्य किंवा चंद्र राहू अथवा केतू सोबत एकाच राशीत असल्यास ग्रहण दोष तयार होतो. यामुळे आत्मविश्वासाचा अभाव, मानसिक अस्थिरता आणि आरोग्याच्या समस्या जाणवू शकतात.
केमद्रुम दोष
चंद्राच्या दोन्ही बाजूंना कोणताही ग्रह नसल्यास केमद्रुम दोष तयार होतो. या दोषामुळे मानसिक अस्थिरता, आर्थिक चढ-उतार आणि आत्मविश्वासाचा अभाव जाणवतो असे मानले जाते.
गुरु चांडाळ दोष
गुरु आणि राहू एकाच भावात असल्यास हा दोष तयार होतो. यामुळे निर्णयक्षमतेत गोंधळ, नैतिक मूल्यांबाबत संभ्रम आणि गुरुजनांशी मतभेद होऊ शकतात असे सांगितले जाते.
अंगारक दोष
मंगळ आणि राहू एकत्र आल्यास अंगारक दोष तयार होतो. या दोषामुळे आक्रमकता, अपघाताची शक्यता आणि नात्यांमध्ये तणाव वाढू शकतो.
षडाष्टक दोष
दोन व्यक्तींच्या राशी एकमेकांपासून सहाव्या-आठव्या स्थानी असल्यास हा दोष विवाह जुळवताना विचारात घेतला जातो, कारण यामुळे परस्पर संबंधांत तणाव निर्माण होऊ शकतो असे मानले जाते.
नाडी दोष
विवाह जुळवताना दोन्ही व्यक्तींची नाडी समान असल्यास नाडी दोष तयार होतो, जो संततीच्या आरोग्यावर परिणाम करू शकतो असे पारंपरिक समजुतीत सांगितले जाते.
ग्रह दोष कोणत्या ग्रह स्थितीमुळे तयार होतो.?
ग्रह दोष तयार होण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. सर्वप्रथम, ग्रह जर नीच राशीत असेल, म्हणजे त्याच्या कमकुवत राशीत स्थित असेल, तर तो दोषयुक्त मानला जातो. दुसरे कारण म्हणजे ग्रह शत्रू राशीत असणे, ज्यामुळे त्याचे शुभ फळ कमी होते. तिसरे, ग्रह अस्तंगत असल्यास म्हणजे सूर्याच्या अत्यंत जवळ असल्यास त्याची शक्ती क्षीण होते.
चौथे, ग्रह वक्री असल्यास त्याचे परिणाम अनपेक्षित आणि गुंतागुंतीचे होतात. पाचवे, पापग्रहांची (शनि, मंगळ, राहू, केतू) संगत किंवा दृष्टी असल्यास शुभ ग्रहांचेही फळ बाधित होते. सहावे, ग्रह षष्ठ, अष्टम किंवा द्वादश या त्रिक भावांमध्ये असल्यास दोषयुक्त मानला जातो. या सर्व कारणांमुळे कुंडलीत विविध प्रकारचे ग्रह दोष निर्माण होऊ शकतात, आणि ज्योतिषी या स्थितींचे बारकाईने विश्लेषण करून योग्य निष्कर्ष काढतात.
ग्रह दोषाचे दुष्परिणाम
ग्रह दोषांचे दुष्परिणाम व्यक्तीच्या जीवनातील विविध क्षेत्रांत जाणवू शकतात. आर्थिक क्षेत्रात अस्थिरता, गुंतवणुकीत नुकसान आणि अनपेक्षित खर्च वाढणे ही सामान्य लक्षणे मानली जातात. आरोग्याच्या क्षेत्रात दीर्घकालीन व्याधी, वारंवार होणारे आजार आणि उपचारांना उशिरा प्रतिसाद मिळणे अशा गोष्टी घडू शकतात. कौटुंबिक क्षेत्रात नात्यांमध्ये दुरावा, गैरसमज आणि कलह वाढू शकतो.
करिअरच्या क्षेत्रात प्रगतीत अडथळे, संधी हुकणे आणि मेहनतीच्या तुलनेत कमी फळ मिळणे असे अनुभव येऊ शकतात. मानसिक स्तरावर चिंता, अस्वस्थता, निर्णयक्षमतेचा अभाव आणि आत्मविश्वास कमी होणे अशा समस्या जाणवू शकतात. या सर्व दुष्परिणामांची तीव्रता व्यक्तीच्या कुंडलीतील एकूण ग्रहस्थिती, दशा-अंतर्दशा आणि गोचर भ्रमण यावर अवलंबून असते.
ग्रह दोष नाहीसा होण्यासाठीचे उपाय
ज्योतिषशास्त्रात ग्रह दोष कमी करण्यासाठी किंवा त्याचे दुष्परिणाम सौम्य करण्यासाठी विविध उपाय सुचवले जातात. यामध्ये मंत्रजप, रत्नधारण, दानधर्म, व्रत-वैकल्ये आणि पूजाविधी यांचा समावेश होतो. संबंधित ग्रहाच्या बीजमंत्राचा नियमित जप केल्यास त्या ग्रहाची अशुभता कमी होते असे मानले जाते. उदाहरणार्थ, मंगळ दोषासाठी मंगळाचा मंत्र जपणे, हनुमान चालीसा पठण करणे किंवा मंगळवारी उपवास करणे सुचवले जाते.
शनि दोषासाठी शनि मंत्र, शनि स्तोत्र पठण आणि शनिवारी तेल दान करणे प्रभावी मानले जाते. राहू-केतू दोषासाठी संबंधित मंत्रजप आणि विशिष्ट दानधर्म सुचवले जातात. रत्नशास्त्रानुसार संबंधित ग्रहाचे रत्न धारण करण्यापूर्वी अनुभवी ज्योतिषाचा सल्ला घेणे आवश्यक मानले जाते, कारण चुकीचे रत्न धारण केल्यास विपरीत परिणाम होऊ शकतो असे सांगितले जाते.
ग्रह दोषाची शांती कशी करावी.?
ग्रह दोषाच्या शांतीसाठी पारंपरिक पद्धतीने विविध पूजाविधी आणि होमहवन केले जातात. यामध्ये नवग्रह शांती पूजा, ग्रह होम, रुद्राभिषेक आणि विशिष्ट ग्रहांसाठीचे स्वतंत्र शांती विधी यांचा समावेश होतो. काल सर्प दोषाच्या शांतीसाठी विशेषतः रामेश्वरम, त्र्यंबकेश्वर किंवा उज्जैन यांसारख्या तीर्थक्षेत्री पूजा केली जाते. पितृ दोषाच्या शांतीसाठी पितृपक्षात श्राद्धविधी, तर्पण आणि पिंडदान केले जाते.
मंगळ दोषाच्या शांतीसाठी मंगळ ग्रह शांती पूजा किंवा कुंभविवाह यांसारखे विधी सुचवले जातात. ही सर्व शांती कर्मे अनुभवी पुरोहित किंवा ज्योतिषाच्या मार्गदर्शनाखाली करणे योग्य मानले जाते, जेणेकरून विधी शास्त्रोक्त पद्धतीने पार पडतील. याशिवाय, नियमित पूजा-अर्चा, गायत्री मंत्र जप आणि सकारात्मक जीवनशैली अंगीकारल्यासही ग्रह दोषांचे दुष्परिणाम कमी होण्यास मदत होते असे मानले जाते.
ग्रह दोष असल्यास कोणकोणती हानी होऊ शकते.?
ग्रह दोषामुळे व्यक्तीच्या जीवनात विविध प्रकारची हानी होऊ शकते असे ज्योतिषशास्त्रात नमूद आहे. आर्थिक हानीमध्ये व्यवसायातील तोटा, गुंतवणुकीतील नुकसान आणि अनपेक्षित कर्ज यांचा समावेश होतो. सामाजिक हानीमध्ये प्रतिष्ठेला धक्का, नातेसंबंधांतील बिघाड आणि सामाजिक अलगाव यांचा समावेश होऊ शकतो. शारीरिक हानीमध्ये दीर्घकालीन आजार, अपघात किंवा शस्त्रक्रियेची गरज भासणे यांचा समावेश होतो.
मानसिक हानीमध्ये तणाव, नैराश्य आणि आत्मविश्वासाचा अभाव यांचा समावेश होतो. कौटुंबिक हानीमध्ये विवाहातील अडथळे, संततीसंबंधी समस्या आणि कौटुंबिक कलह यांचा समावेश होतो. या सर्व प्रकारच्या हानी टाळण्यासाठी वेळीच कुंडली तपासणी करून योग्य उपाययोजना करणे उपयुक्त ठरते असे पारंपरिक ज्योतिषशास्त्र सांगते.
ग्रह दोषावरील प्रभावी उपाय
ग्रह दोषांवर मात करण्यासाठी अनेक प्रकारचे उपाय सुचवले जातात, जे व्यक्तीच्या कुंडलीतील विशिष्ट दोषानुसार बदलतात. सर्वसाधारणपणे सुचवले जाणारे काही उपाय खालीलप्रमाणे आहेत. नियमित सूर्यनमस्कार आणि सूर्याला जल अर्पण केल्याने सूर्यसंबंधित दोष कमी होतात असे मानले जाते. सोमवारी शिवपूजा आणि चंद्राशी संबंधित मंत्रजप केल्याने चंद्रदोष कमी होतो.
मंगळवारी हनुमान चालीसा पठण आणि लाल वस्तूंचे दान मंगळदोष शमवण्यास मदत करते असे सांगितले जाते. बुधवारी गणपती पूजा आणि हिरव्या वस्तूंचे दान बुध दोषासाठी सुचवले जाते. गुरुवारी गुरु मंत्र जप आणि पिवळ्या वस्तूंचे दान गुरुदोष कमी करते. शुक्रवारी लक्ष्मी पूजा आणि पांढऱ्या वस्तूंचे दान शुक्र दोषासाठी उपयुक्त मानले जाते.
शनिवारी शनि मंत्र जप, तेल दान आणि हनुमान पूजा शनिदोष शमवण्यासाठी सुचवले जाते. याशिवाय, नियमित ध्यान-साधना, सकारात्मक विचारसरणी आणि सद्गुणी आचरण यांचाही ग्रह दोषांचे दुष्परिणाम कमी करण्यात मोठा वाटा असतो असे आधुनिक ज्योतिषी सांगतात.
निष्कर्ष
ग्रह दोष ही भारतीय ज्योतिषशास्त्रातील एक सखोल आणि पारंपरिक संकल्पना आहे, जी शतकानुशतके अभ्यासली जात आहे. कुंडलीतील ग्रहांची प्रतिकूल स्थिती व्यक्तीच्या आर्थिक, कौटुंबिक, वैवाहिक आणि आरोग्यविषयक जीवनावर परिणाम करू शकते असे मानले जाते. मात्र, हे लक्षात घेणे महत्त्वाचे आहे की ज्योतिषशास्त्र ही एक श्रद्धेवर आधारित परंपरा आहे आणि तिचे निष्कर्ष वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेले नाहीत.
त्यामुळे ग्रह दोषांबाबत अती चिंता न करता, संतुलित दृष्टिकोन ठेवून जीवन जगणे आणि आवश्यकतेनुसार अनुभवी व विश्वासार्ह ज्योतिषाचा सल्ला घेणे उचित ठरते. त्याचबरोबर मेहनत, सकारात्मक विचारसरणी आणि सद्गुणी आचरण हेच शेवटी व्यक्तीच्या जीवनातील यशाचे खरे आधारस्तंभ असतात, हे विसरता कामा नये.
(टीप: ही संपूर्ण माहिती पारंपरिक ज्योतिषशास्त्रीय मान्यता आणि ग्रंथांवर आधारित आहे. ज्योतिषशास्त्र हे एक श्रद्धेचे क्षेत्र असून याला वैज्ञानिक आधार नाही. वैयक्तिक जीवनातील महत्त्वाचे निर्णय, आरोग्य किंवा मानसिक समस्यांसाठी योग्य तज्ज्ञांचा सल्ला घेणे केव्हाही उचित ठरते.)
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१) प्रश्न: ग्रह दोष म्हणजे नेमकं काय आणि तो कसा ओळखावा.?
उत्तर:- ग्रह दोष म्हणजे कुंडलीतील एखाद्या ग्रहाची अशुभ, कमकुवत किंवा प्रतिकूल स्थिती, ज्यामुळे जीवनात अडथळे निर्माण होऊ शकतात. हा दोष ओळखण्यासाठी अनुभवी ज्योतिषाकडून जन्मकुंडलीचे विश्लेषण करून घेणे आवश्यक असते, कारण ग्रहांची भावस्थिती, राशीस्थिती आणि दृष्टीसंबंध यांचा एकत्रित अभ्यास करूनच दोष निश्चित केला जातो.
२) प्रश्न: सर्व ग्रह दोष हानिकारकच असतात का.?
उत्तर:- नाही, प्रत्येक ग्रह दोषाची तीव्रता वेगवेगळी असते. कुंडलीतील इतर शुभ योग आणि ग्रहांची स्थिती यामुळे काही दोषांचे परिणाम सौम्य होऊ शकतात, तर काही दोष अधिक तीव्रतेने जाणवू शकतात. त्यामुळे संपूर्ण कुंडलीचा अभ्यास केल्याशिवाय दोषाच्या तीव्रतेबाबत निष्कर्ष काढणे योग्य नाही.
३) प्रश्न: ग्रह दोषाची शांती किती काळात परिणामकारक ठरते.?
उत्तर:- यासाठी निश्चित कालावधी सांगता येत नाही, कारण हे व्यक्तीच्या श्रद्धेने केलेल्या उपायांवर, दोषाच्या तीव्रतेवर आणि ग्रहांच्या दशा-अंतर्दशेवर अवलंबून असते. सामान्यतः नियमित आणि सातत्यपूर्ण उपाय केल्यास काही महिन्यांत सकारात्मक बदल जाणवू शकतात असे सांगितले जाते.
४) प्रश्न: मंगळ दोष असलेल्या व्यक्तीने काय काळजी घ्यावी.?
उत्तर:- मंगळ दोष असलेल्या व्यक्तीने विवाहापूर्वी कुंडली मिळवताना दोन्ही बाजूंच्या ज्योतिषांचा सल्ला घ्यावा. तसेच मंगळवारी उपवास, हनुमान उपासना आणि संबंधित मंत्रजप केल्यास दोषाची तीव्रता कमी होण्यास मदत होते असे सांगितले जाते.
५) प्रश्न: ग्रह दोषासाठी रत्न धारण करणे आवश्यक आहे का.?
उत्तर:- उत्तर: रत्नधारण हा एक पर्याय असला तरी तो सक्तीचा नाही. रत्न धारण करण्यापूर्वी अनुभवी ज्योतिषाचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे, कारण चुकीचे रत्न किंवा अयोग्य पद्धतीने धारण केलेले रत्न अपेक्षित परिणाम देत नाही, उलट काहीवेळा विपरीत परिणाम होऊ शकतो असे सांगितले जाते.
६) प्रश्न: ग्रह दोष कायमस्वरूपी नाहीसा होऊ शकतो का.?
उत्तर:- ज्योतिषशास्त्रानुसार जन्मकुंडलीतील ग्रहस्थिती बदलता येत नाही, परंतु योग्य उपाय, मंत्रजप, पूजाविधी आणि सकारात्मक जीवनशैलीच्या साहाय्याने दोषाचे दुष्परिणाम मोठ्या प्रमाणात कमी करता येतात असे मानले जाते. यामुळे दोष पूर्णपणे नाहीसा होतो असे म्हणण्यापेक्षा त्याची तीव्रता सौम्य होते असे म्हणणे अधिक योग्य ठरेल.
