“विवाह स्वर्गात ठरतात आणि पृथ्वीवर पार पडतात,” असे म्हटले जाते. प्रत्येक व्यक्ती आपला जोडीदार घेऊन जन्माला येते; मात्र काहींना योग्य जोडीदार सहज मिळतो, तर काहींना त्यासाठी दीर्घकाळ शोध घ्यावा लागतो. या लेखात विवाह ठरणे, विवाहातील विलंब आणि त्यामागील ज्योतिषीय व सामाजिक कारणांचा विचार करूया.
योग्य जोडीदार मिळेपर्यंत अनेकांना मानसिक, कौटुंबिक आणि सामाजिक तणाव सहन करावा लागतो. सर्व प्रयत्न करूनही “विवाहयोग” Marriage Yogas जुळून येत नसल्यास “सुखी सोनाराकडे आणि दुःखी ज्योतिषाकडे” या उक्तीप्रमाणे ज्योतिषीय मार्गदर्शनाची गरज भासते.
ज्योतिषांकडे येणाऱ्या प्रश्नांमध्ये विवाहाशी संबंधित प्रश्नांची संख्या सर्वाधिक असते. आजच्या काळात स्थळपसंती न होणे, अपेक्षा न जुळणे, निर्णयात विलंब होणे आणि दोन्ही कुटुंबांचे एकमत न होणे यांमुळे विवाह ठरणे अधिक कठीण झाले आहे.
रूप, शिक्षण, नोकरी, व्यवसाय आणि आरोग्य चांगले असूनही काही मुला-मुलींचे विवाह वेळेवर होत नाहीत. “अनेक वर्षांपासून स्थळे पाहूनही विवाह का जमत नाही?” आणि “आमच्याच बाबतीत असे का घडते?” असे प्रश्न जातक वारंवार विचारतात.
विवाहातील विलंबासाठी केवळ पत्रिकेतील ग्रहयोगच जबाबदार नसतात.(Marriage Yoga Astrology) बदलती जीवनशैली, वाढत्या अपेक्षा, तडजोडीचा अभाव, मुलामुलींचा स्वभाव तसेच आईवडिलांचा हस्तक्षेप यांचाही विवाहयोगावर परिणाम होऊ शकतो.
विवाहाचा काळ सांगण्यापूर्वी जातकाच्या पत्रिकेत प्रत्यक्ष विवाहयोग आहे का, तसेच विवाहास अत्यधिक विलंब करणारे किंवा अविवाहित राहण्याचे योग आहेत का, हे तपासणे आवश्यक आहे. अन्यथा केवळ ग्रहांचे वय किंवा गुरुच्या गोचरावरून विवाहाचा काळ सांगितल्यास जातकाची वारंवार निराशा होऊ शकते.
याने समाजातील लोकांचा ज्योतिषशास्त्राकडे व ज्योतिषांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन नकारात्मक होऊ शकतो. परिणामी शास्त्राची बदनामी संभवते. हे टाळण्यासाठी ज्योतिषांनी सर्वप्रथम जातकाचा विवाह होणार की नाही, हे पहावे.
आता आपण अविवाहित योगाची कारणे किंवा नियम पाहू Marriage Yogas
१) जर सप्तमस्थानात शनि, मंगळ, राहू, केतू, हर्षल किंवा नेपच्यून यांपैकी दोन अथवा तीन पापग्रह असतील, तर विवाहयोगात विलंब, अडथळे किंवा स्थळ ठरूनही संबंध तुटण्याची शक्यता वाढू शकते. (Marriage Yoga in Astrology) अशा स्थितीत वैवाहिक जीवनात मतभेद, मानसिक तणाव किंवा जोडीदाराशी जुळवून घेण्यास अडचणी निर्माण होऊ शकतात.
२) जर सप्तमेश, सप्तमस्थानातील ग्रह किंवा शुक्र कृत्तिका, आश्लेषा, ज्येष्ठा अथवा मूळ यांपैकी एखाद्या नक्षत्रात असून पापग्रहांच्या कुयोगात असतील, तर विवाहयोगात विलंब किंवा वारंवार अडथळे निर्माण होऊ शकतात. अशा स्थितीत योग्य स्थळ मिळूनही संबंध निश्चित न होणे, गैरसमज निर्माण होणे किंवा ठरलेला विवाह मोडण्याची शक्यता वाढू शकते.
३) जर सप्तमस्थानात कर्क किंवा धनु राशीतील गुरु आश्लेषा अथवा मूळ नक्षत्रात असून पापग्रहांच्या कुयोगात असेल, तर विवाहयोगात विलंब किंवा अडथळे निर्माण होऊ शकतात. अशा स्थितीत योग्य स्थळ मिळूनही निर्णय लांबणे, अपेक्षा न जुळणे किंवा विवाह ठरण्याची प्रक्रिया वारंवार थांबण्याची शक्यता असते.
४) जर सप्तमस्थानातील पापग्रह कृत्तिका, आश्लेषा, ज्येष्ठा किंवा मूळ यांपैकी एखाद्या नक्षत्रात असून इतर ग्रहांच्या कुयोगात असेल, तर विवाहयोगात (Marriage Yoga in Kundali) विलंब व वारंवार अडथळे येऊ शकतात. स्थळ ठरल्यानंतर मतभेद निर्माण होणे, संबंध तुटणे किंवा वैवाहिक निर्णय लांबणीवर पडण्याची शक्यता असते.
५) जर १, २, ६, ७, ८ आणि १२ या स्थानांत जास्त प्रमाणात पापग्रह असतील, तर विवाहयोगात विलंब, अडथळे किंवा कौटुंबिक मतभेद निर्माण होऊ शकतात. अशा स्थितीत स्थळ जुळूनही निर्णय न होणे, संबंध तुटणे किंवा विवाहानंतर तणाव वाढण्याची शक्यता असते.
६) जर सप्तमेश किंवा शुक्र नवमांश कुंडलीत बलहीन, पापग्रहयुक्त अथवा पापग्रहांच्या दृष्टीत असेल, तर विवाहयोगात विलंब व अडथळे निर्माण होऊ शकतात. अशा स्थितीत योग्य स्थळ मिळण्यास उशीर होणे, ठरलेले संबंध तुटणे किंवा वैवाहिक जीवनात अस्थिरता येण्याची शक्यता असते.
जर सप्तमेश ६, ८ किंवा १२ या स्थानांत असून त्या स्थानांचा स्वामी सप्तमस्थानात असेल, तर असा परिवर्तनयोग विवाहयोगात विलंब, अडथळे किंवा तणाव निर्माण करू शकतो. अशा स्थितीत संबंध जुळूनही मतभेद, वारंवार अडचणी किंवा विवाहानंतर असमाधान दिसू शकते.
८) जर लग्न, चंद्र किंवा सप्तमस्थानाशी संबंधित सप्तमेशाचा केतूशी संबंध आला, तर व्यक्तीमध्ये विवाह व संसारापासून अलिप्त राहण्याची प्रवृत्ती दिसू शकते. वैवाहिक जीवनाविषयी आकर्षण नसणे किंवा विवाहाचा निर्णय सतत टाळणे यामुळे विवाहयोग असूनही अविवाहित राहण्याची शक्यता निर्माण होऊ शकते.
९) शारीरिक व्यंग किंवा दोष, रूपाविषयी न्यूनगंड, कौटुंबिक अडचणी आणि अधिक जबाबदाऱ्या यांमुळेही विवाहयोगात विलंब होऊ शकतो. जोडीदाराबाबत पूर्ण न होणाऱ्या अटी व अवास्तव अपेक्षा कायम ठेवल्यास योग्य स्थळे नाकारली जाऊन अविवाहित राहण्याची शक्यता वाढते.
१०) पत्रिकेत संपूर्ण कालसर्प दोष, पितृदोष, विष्टीकरण किंवा तत्सम अशुभ योग असल्यास पारंपरिक ज्योतिषानुसार विवाहयोगात विलंब अथवा अडथळे येण्याची शक्यता मानली जाते. मात्र त्यांचे फलित ठरवताना सप्तमस्थान, सप्तमेश, शुक्र, नवमांश तसेच दशा-गोचर यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.
११) जर निर्बल चंद्र पंचमस्थानात असून पापग्रह लग्न, सप्तम किंवा बाराव्या स्थानात असेल, तर व्यक्तीच्या मनात विवाहाविषयी अनिश्चितता, भीती किंवा निर्णय घेण्यास विलंब दिसू शकतो. अशा ग्रहस्थितीमुळे विवाहयोगात अडथळे येणे, स्थळाबाबत सतत संभ्रम निर्माण होणे किंवा विवाहाचा निर्णय टाळला जाण्याची शक्यता असते.
१२) जर चंद्र आणि राहू बाराव्या स्थानात असून त्यांच्यावर शनि व मंगळाची दृष्टी असेल, तर व्यक्तीच्या मनात विवाहाविषयी भीती, संशय किंवा अलिप्तता निर्माण होऊ शकते. अशा स्थितीत विवाहयोग असूनही जातक विवाहाला नकार देणे, निर्णय सतत पुढे ढकलणे किंवा अविवाहित राहणे पसंत करू शकतो.
टीप : विवाह न होण्यामध्ये किंवा विवाहयोग न येणे तसेच अविवाहित राहण्यामध्ये वरील फक्त एखादीच घटना किंवा कारण कारणीभूत असते, असे मात्र नाही, तर ह्यातील बऱ्याच गोष्टींचा व कारणांचा एकत्र समावेश पत्रिकेत पाहावयास मिळाल्यास जातकाचा विवाह होत नाही.
उदाहरण पत्रिका १
आता आपण वरील ग्रहस्थिती असलेल्या अविवाहित कुंडल्यांचे विश्लेषण पाहू.
निरयन स्पष्ट ग्रह
| ग्रह | राशी | अंश : कला : विकला | नक्षत्र | चरण |
|---|---|---|---|---|
| लग्न | मेष | १३:४०:४७ | भरणी | १ |
| रवि | वृश्चिक | ०७:४८:१६ | अनुराधा | २ |
| चंद्र | धनु | २२:४४:४७ | पू.षाढा | ३ |
| मंगळ | कन्या | १५:०९:५८ | हस्त | २ |
| बुध | वृश्चिक | ००:०७:२८ | विशाखा | ४ |
| गुरु | कन्या | ०८:४६:३६ | उत्तरा-फा. | ४ |
| शुक्र | धनु | १६:४३:१५ | पू.षाढा | २ |
| शनि (व) | मीन | २५:५८:३८ | रेवती | ३ |
| राहू (व) | मीन | १३:१३:४६ | उ.भाद्र | ३ |
| केतू (व) | कन्या | १३:१३:४६ | हस्त | १ |
परिचय :
सदर पुरुष जातक इलेक्ट्रिकल व्यवसायात असून टीव्ही दुरुस्तीचे काम करतात. ते सदृढ, देखणे आणि ब्राह्मण कुटुंबातील आहेत. विवाहयोग जाणून घेण्यासाठी ते सन ०००० मध्ये माझ्याकडे आले असता, “माझा विवाह होणार आहे की नाही, एवढेच स्पष्ट सांगा,” असे त्यांनी विचारले.
त्यांच्या पत्रिकेचे सखोल परीक्षण केल्यानंतर मी त्यांना विवाह होण्याची शक्यता अत्यंत कमी असल्याचे सांगितले. आजपर्यंत त्यांचा विवाह झालेला नाही आणि पुढेही विवाह होईल असे दिसत नाही. आता त्यांच्या कुंडलीतील अविवाहित योग निर्माण करणाऱ्या ग्रहस्थितींचा क्रमाने विचार करूया.
ग्रहस्थिती :
१) लग्नेश मंगळ षष्ठस्थानात कन्या या शत्रुराशीत असून हर्षल, केतू, शनि आणि राहू या पापग्रहांच्या प्रभावामुळे पूर्णपणे दूषित झाला आहे. त्यामुळे व्यक्तिमत्त्व, निर्णयक्षमता आणि वैवाहिक जीवनाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनावर प्रतिकूल परिणाम होऊ शकतो. या पत्रिकेत विवाहयोग दुर्बल होण्यामागे लग्नेशाची अशुभ स्थितीही मुख्य कारण ठरलेली दिसते.
२) नवमांश कुंडलीत सप्तमस्थानातील कुंभ राशीत शनि असून त्याच्यावर राहूची दृष्टी आहे. त्यामुळे वैवाहिक संबंधांविषयी अलिप्तता, संशय किंवा विवाहाचा निर्णय टाळण्याची प्रवृत्ती निर्माण होऊ शकते. या ग्रहस्थितीमुळे पत्रिकेतील विवाहयोग अधिक दुर्बल झालेला दिसतो.
३) कुंडलीतील ६, ८ आणि १२ या तिन्ही स्थानांत पापग्रहांचा प्रभाव असल्यामुळे संघर्ष, अडथळे, मानसिक तणाव आणि वैवाहिक निर्णयातील विलंब वाढू शकतो. या अशुभ ग्रहस्थितीमुळे विवाहयोग अधिक कमकुवत होऊन जातक अविवाहित राहण्याची शक्यता बळावते.
४) लग्नकुंडलीचा सप्तमेश शुक्र असून तो नवमांश कुंडलीत कन्या या नीच राशीत शत्रुग्रहासोबत आहे. त्यामुळे वैवाहिक संबंध, आकर्षण आणि जोडीदाराशी जुळवून घेण्याची क्षमता दुर्बल होऊ शकते. या स्थितीमुळे पत्रिकेतील विवाहयोग आणखी कमकुवत झालेला दिसतो.
५) लग्नेश केतूयुक्त असून शुक्र व चंद्राचा केतूशी केंद्रयोग असल्यामुळे जातकाच्या मनात विवाह आणि सांसारिक जीवनाविषयी अलिप्तता दिसून येते. त्यामुळे विवाहयोग दुर्बल होऊन जातक स्वतः विवाहाला नकार देणे किंवा अविवाहित राहण्याची मानसिकता ठेवणे संभवते.
६) पत्रिकेतील गुरु-केतू किंवा शनि-राहू यांसारख्या युती पारंपरिक ज्योतिषानुसार पितृदोष दर्शवितात. अशा दोषांमुळे विवाहयोगात अडथळे, विवाहास विलंब किंवा वंशवृद्धीशी संबंधित समस्या निर्माण होण्याची शक्यता मानली जाते. विष्टीकरणाचाही या पत्रिकेत विवाह न होण्याच्या इतर कारणांपैकी एक म्हणून विचार करता येतो.
७) शय्यासुखाच्या स्थानात शनि-राहू युती असून तिच्यावर हर्षल, मंगळ आणि केतूची दृष्टी असल्यास, पारंपरिक ज्योतिषानुसार शय्यासुखात अडथळे किंवा दांपत्यजीवनाविषयी अलिप्तता दिसू शकते. या ग्रहस्थितीमुळे विवाहयोग अधिक दुर्बल होऊन जातक अविवाहित राहण्याची शक्यता वाढते.
उदाहरण पत्रिका २
निरयन स्पष्ट ग्रह
| ग्रह | राशी | अंश:कला:विकला | नक्षत्र | चरण |
|---|---|---|---|---|
| लग्न | कन्या | १५:०८:३२ | हस्त | २ |
| रवि | वृषभ | ०४:०२:४९ | कृत्तिका | ३ |
| चंद्र | मकर | ०४:४४:४२ | उ.षाढा | ३ |
| मंगळ | कर्क | ०७:३३:३३ | पुष्य | २ |
| बुध (व) | वृषभ | ०७:१५:३१ | कृत्तिका | ४ |
| गुरु | मेष | ११:०९:१० | भरणी | २ |
| शुक्र | मेष | २५:४३:५५ | भरणी | ४ |
| शनि | कर्क | ०४:४७:३७ | पुष्य | १ |
| राहू (व) | तुळ | १८:२४:१२ | स्वाती | ४ |
| केतु (व) | मेष | १८:२४:१२ | भरणी | २ |
परिचय :
सदर स्त्री जातकाला सहा बहिणी असून ती भावंडांमध्ये चौथी आहे. तिच्यापेक्षा मोठ्या तीन तसेच नंतरच्या दोन बहिणींची लग्ने झाली आहेत. ती उच्चशिक्षित, सुंदर असून वयाच्या २०व्या वर्षापासून सरकारी नोकरीत कार्यरत आहे. तिने स्वतःचे घर व गाडी घेतली असून लहान बहिणीचे शिक्षण आणि कुटुंबाची सर्व जबाबदारीही सांभाळली आहे.
कौटुंबिक जबाबदाऱ्या, जोडीदाराविषयीच्या अधिक अपेक्षा आणि विविध अटींमुळे तिचा विवाहयोग वारंवार पुढे ढकलला गेला. कालांतराने तिच्या मनात विवाह न करण्याची मानसिकता निर्माण झाली आहे. पत्रिकेतील ग्रहस्थिती आणि सध्याची मनोवृत्ती पाहता तिचा विवाह होण्याची शक्यता अत्यंत कमी असल्याचे दिसते.
ग्रहस्थिती :
१) सप्तमेश गुरु आणि विवाहकारक शुक्र अष्टमस्थानात केतूयुक्त असून त्यांच्यावर राहू व हर्षलची दृष्टी आहे. या ग्रहस्थितीमुळे स्त्रीमध्ये विवाह व संसाराविषयी अलिप्तता किंवा आकर्षणाचा अभाव दिसून येतो. त्यामुळे पत्रिकेतील विवाहयोग दुर्बल होऊन विवाहाचा निर्णय सतत पुढे ढकलला जाण्याची शक्यता असते.
२) चंद्रकुंडलीचा सप्तमेश चंद्र असून त्याचा केतूशी केंद्रयोग आहे. त्यामुळे विवाह व संसाराविषयी अलिप्तता, निर्णयातील अनिश्चितता आणि वैवाहिक जीवनाबद्दल आकर्षणाचा अभाव दिसू शकतो. ही ग्रहस्थितीही विवाहयोग दुर्बल होण्यास कारणीभूत ठरते.
३) मनाचा कारक चंद्र मकर राशीत असून त्यावर शनि-मंगळाची दृष्टी तसेच राहू-केतूचा केंद्रयोग असल्यामुळे तो तीव्र पापप्रभावाखाली आहे. यामुळे स्थळपसंती न होणे, तडजोडीचा अभाव, सतत चिंता आणि नकारात्मक मानसिकता दिसू शकते. परिणामी विवाहयोग दुर्बल होऊन ही स्त्री विवाहापासून वंचित राहिल्याचे दिसते.
४) चंद्राच्या सप्तमस्थानात शत्रुराशीत शनि-मंगळाची युती असून तिचा राहू-केतूशी केंद्रयोग होत आहे. त्यामुळे विवाहविषयक निर्णयात अडथळे, मतभेद, असमाधान आणि स्थळपसंतीबाबत कठोरता दिसू शकते. ही अशुभ ग्रहस्थितीही विवाहयोग दुर्बल होण्यास कारणीभूत ठरते.
५) नवमांश कुंडलीत चंद्र आणि शनि यांची प्रतियुती असल्यामुळे मानसिक तणाव, भावनिक दुरावा आणि विवाहाबाबत नकारात्मक विचार वाढू शकतात. ही ग्रहस्थिती विवाहयोगात विलंब निर्माण करून वैवाहिक निर्णयापासून दूर राहण्याची प्रवृत्ती दर्शविते.
६) धनस्थानातील राहू-हर्षल युती किंवा राहूची उपस्थिती तसेच अष्टमस्थानातील गुरु-केतू-शुक्र युती पारंपरिक ज्योतिषानुसार पितृदोष किंवा कौटुंबिक कर्मदोष दर्शविते. या योगांमुळे कुटुंबातील पुत्रसंतती व वंशवृद्धीत अडथळे येण्याची शक्यता मानली जाते. त्यामुळे या पत्रिकेत हा दोष विवाहयोग दुर्बल करून अविवाहित राहण्याच्या शक्यतेला बळ देतो.
७) द्वितीय व अष्टम स्थानांतील पापग्रह पारंपरिक ज्योतिषानुसार विवाहयोग आणि कुटुंबवृद्धीसाठी अनुकूल मानले जात नाहीत. या स्त्रीच्या पत्रिकेत दोन्ही स्थानांवर पापग्रहांचा प्रभाव असल्यामुळे विवाहात विलंब, कौटुंबिक अडथळे आणि अविवाहित राहण्याची शक्यता अधिक दृढ होते.
८) विवाहकारक शुक्र अष्टमात गुरु हा शत्रूबरोबर व राहु, केतु, हर्षल, शनि या पापग्रहाने दूषित असा पूर्णपणे बिघडला असल्याने विवाहाबाबत प्रतिकूल फळे मिळाली. मात्र हा शुक्र मेषेचा अष्टमात व पापग्रह दृष्ट असल्याने व पंचमात चंद्र असल्याने व्यक्तीचे चारित्र्य संशयास्पद वाटते. कामप्रधान व्यक्तिमत्त्व असल्याने विवाहापूर्वी विवाहयोग आला आहे. प्रेमसंबंध होते. मात्र वरील ग्रहस्थितीमुळे प्रेमाचे रूपांतर विवाहामध्ये ती करू शकली नाही.
९) पूर्ण न होणाऱ्या अटी, जोडीदाराविषयीच्या अवास्तव अपेक्षा आणि तडजोडीचा अभाव यांमुळे योग्य स्थळे वारंवार नाकारली गेली असावीत. कौटुंबिक जबाबदाऱ्या व अडचणींमुळेही विवाहयोगात विलंब होत जाऊन अखेरीस अविवाहित राहण्याची मानसिकता निर्माण झाल्याचे दिसते.
१०) नवमांश कुंडलीमध्येही चंद्र-शनि प्रतियुती व शनि व रवि यांचा अन्योन्ययोग असून पंचमात म्हणजे विवाहाच्या लाभस्थानात गुरु-केतु-मंगळ युती आहे. सदर युती पितृदोष दाखवते. तसेच लग्नकुंडलीचा सप्तमेश गुरू नवमांशात केतु-मंगळयुक्तही आहे. हा योग मुलीला विवाहापासून अलिप्त ठेवण्यास मदत करणारा ठरला.
शिक्षण, कौशल्यविकास आणि सामाजिक सक्षमीकरणामुळे अल्पवयीन विवाहाचे प्रमाण कमी करण्यास मदत होते, याविषयी अधिक माहिती बालविवाह आणि किशोरवयीन सक्षमीकरण या UNICEF India च्या स्रोतामध्ये उपलब्ध आहे.
जातकाच्या पत्रिकेत अविवाहित राहण्याचे ठोस ग्रहयोग नसतील आणि विवाह होण्याची शक्यता असेल, तर विवाह कोणत्या कालावधीत व कोणत्या वयात होईल हे सांगणे महत्त्वाचे ठरते. यासाठी सप्तमस्थान, सप्तमेश, शुक्र, गुरु, नवमांश कुंडली, दशा-अंतर्दशा आणि गोचर यांचा एकत्रित विचार करावा लागतो. आता विवाहयोग किंवा विवाहाचा कालनिर्णय कसा करावा, याचा पुढे सविस्तर विचार करूया.
विवाहयोग हा वयामध्ये किंवा अंकामध्ये सांगावा लागत असल्याने सर्वप्रथम ग्रहांच्या वयाचा विचार करावा लागेल.
| ग्रह | वय |
|---|---|
| सूर्य | २२ वर्ष |
| चंद्र | २४ वर्ष |
| मंगळ | २४ व २८ वर्ष |
| बुध | ३२ वर्ष |
| गुरु | २२ व २८ वर्ष |
| शुक्र | २४ वर्ष |
| शनि | ३० व ३६ वर्ष |
| राहू | २८ व ४२ वर्ष |
| केतू | २८ व ४८ वर्ष |
| हर्षल | २८ व ४६ वर्ष |
| नेपच्यून | २४ व ५६ वर्ष |
विवाहयोग सांगताना संबंधित ग्रहांचे नैसर्गिक वय, त्यांची पत्रिकेतील स्थिती आणि परस्पर संबंध यांचा विचार करणे आवश्यक आहे. ग्रहांच्या वयानुसार विवाहाचा संभाव्य कालावधी ठरविताना खालील तीन महत्त्वाच्या नियमांचा अभ्यास करावा.
१) ग्रहांच्या वयानुसार विवाहयोग ठरविताना मुलगा आणि मुलगी यांच्या पत्रिकेचा वेगवेगळ्या पद्धतीने विचार करावा, असे मला वाटते. कारण दोघांचे विवाहयोग्य वय, सामाजिक परिस्थिती आणि विवाहकारक ग्रहांचे महत्त्व समान नसते. यामागील प्रमुख दोन कारणे पुढीलप्रमाणे आहेत.
- पहिले कारण : कायदेशीर विवाहवयातील फरक
- भारतीय कायद्यानुसार विवाहाचे किमान वय मुलीसाठी १८ वर्षे आणि मुलासाठी २१ वर्षे आहे. त्यामुळे दोघांच्या विवाहयोग्य वयात तीन वर्षांचा फरक दिसून येतो आणि ग्रहांच्या वयाचा विचारही स्वतंत्रपणे करणे योग्य ठरते.
- दुसरे कारण : परिपक्वतेच्या कालावधीतील फरक
- मुलगा आणि मुलगी यांच्या शारीरिक, मानसिक व सामाजिक परिपक्वतेचा कालावधी समान नसतो. सर्वसाधारणपणे मुली मुलांपेक्षा काही वर्षे आधी परिपक्व होत असल्यामुळे विवाहयोगाचा कालनिर्णय करताना दोघांसाठी एकच वयोमर्यादा न वापरता स्वतंत्र विचार करावा.
विवाहयोगाचा विचार करताना ज्योतिषीय विश्लेषणासोबत बालविवाह प्रतिबंध अधिनियम, २००६ अंतर्गत लागू असलेल्या कायदेशीर नियमांचे पालन करणे अत्यावश्यक आहे.
वरील दोन्ही कारणांमुळे विवाहयोग आणि विवाहकाल ठरविताना ग्रह समान असले, तरी मुलगा व मुलगी यांच्यासाठी त्यांचे फलित वेगवेगळ्या वयात सांगावे. सर्वसाधारणपणे मुलीच्या बाबतीत मुलाच्या तुलनेत दोन ते तीन वर्षे कमी कालावधी गृहीत धरणे योग्य ठरते.
उदाहरणार्थ, सप्तमस्थानात वृषभ राशीचा शुक्र असल्यास मुलीचा विवाह अठराव्या वर्षाच्या आसपास, तर मुलाचा विवाह चोविसाव्या वर्षाच्या आसपास होऊ शकतो. एकच ग्रहस्थिती असल्यामुळे दोघांचाही विवाह चोविसाव्या वर्षीच होईल, असा समान निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.
२) ग्रहांच्या वयाचा विचार करताना संबंधित ग्रह किंवा भावेश ज्या राशीत स्थित आहे, त्या राशीच्या स्वामीचे वयही विचारात घ्यावे. त्याचबरोबर त्या ग्रहाची कोणत्या ग्रहांशी युती आहे आणि त्याच्यावर कोणत्या ग्रहांची दृष्टी आहे, यांचा एकत्रित अभ्यास करून विवाहयोगाचा संभाव्य कालावधी निश्चित करावा.
३) एखाद्या ग्रहाची दोन संभाव्य वये असतील, उदाहरणार्थ शनीची ३० व ३६ वर्षे, तर तो ग्रह कोणत्या राशीत व नक्षत्रात आहे, त्याचे राशिबल किती आहे आणि तो कोणत्या ग्रहांच्या युतीत किंवा दृष्टीत आहे, याचा विचार करावा. ग्रह बलवान राशीत, अनुकूल नक्षत्रात व सुस्थितीत असल्यास कमी वय धरावे; तर तो बलहीन राशीत, प्रतिकूल नक्षत्रात किंवा पापप्रभावाखाली असल्यास जास्त वय धरून विवाहयोगाचा कालावधी सांगावा.
४) ग्रहांच्या वयाचा प्राथमिक विचार केल्यानंतर पत्रिकेतील विवाहाशी संबंधित ग्रह, भाव आणि त्यांचे परस्पर संबंध तपासूनच विवाहयोगाचा कालनिर्णय करावा. यासाठी लग्नकुंडली, राशीकुंडली आणि नवमांश कुंडली यांचा एकत्रित अभ्यास करून विवाहाचा संभाव्य कालावधी निश्चित करणे आवश्यक आहे.
A) लग्नस्थान आणि लग्नेश हा जन्मपत्रिकेचा मुख्य आधार व व्यक्तीच्या संपूर्ण जीवनाचा प्रतिनिधी मानला जातो. लग्नेश व्यक्तीचे व्यक्तिमत्त्व, निर्णयक्षमता आणि जीवनातील यशापयश दर्शवित असल्यामुळे विवाहयोगाचा कालनिर्णय करतानाही त्याचे बल, राशी, नक्षत्र, युती आणि दृष्टी यांचा विचार करणे आवश्यक ठरते.
B) लग्नस्थान हे सप्तमस्थानापासून सातवे स्थान असल्यामुळे विवाहविषयक विचारात त्याला विशेष महत्त्व प्राप्त होते. तसेच लग्नस्थानातील ग्रहांची सप्तमस्थानावर पूर्ण दृष्टी पडत असल्याने त्या ग्रहांचे स्वरूप, बल, युती आणि दृष्टी यांचा विवाहयोग ठरविताना विचार करणे आवश्यक आहे.
C) लग्नेश आणि लग्नस्थानातील ग्रह व्यक्तीचा स्वभाव, मानसिकता, निर्णयक्षमता तसेच जीवन व विवाहाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन दर्शवितात. त्यामुळे विवाहयोगाचा विचार करताना जातकाची तडजोड करण्याची वृत्ती, जोडीदाराविषयीच्या अपेक्षा आणि वैवाहिक जबाबदारी स्वीकारण्याची मानसिकता यांचाही अभ्यास करावा.
D) सप्तमस्थान हे विवाह, जोडीदार आणि वैवाहिक सौख्याचे मुख्य स्थान मानले जाते. त्यामुळे विवाहयोगाचा विचार करताना सप्तमस्थानातील राशी, ग्रह, त्यांच्यावर पडणाऱ्या दृष्टी तसेच सप्तमेशाची स्थिती यांचा सखोल अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.
E) सप्तमस्थान शुभकर्तरी योगात असल्यास विवाह ठरण्यात विशेष अडथळे येत नाहीत आणि विवाहयोग तुलनेने सहज फलित होतो. मात्र सप्तमस्थान पापकर्तरीत असल्यास स्थळ जुळण्यात अडचणी, वारंवार अडथळे किंवा विवाहास विलंब होण्याची शक्यता वाढते.
F) सप्तमस्थानात शनि, मंगळ, राहू, केतू, हर्षल किंवा गुरु यांसारखे विवाहात अडचणी व विलंब निर्माण करणारे ग्रह असतील, अथवा त्यांची परस्पर युती असेल, तर विवाहयोग लांबण्याची शक्यता असते. अशा स्थितीत स्थळपसंती न होणे, ठरलेले संबंध तुटणे किंवा विवाहाच्या निर्णयात वारंवार अडथळे येऊ शकतात.
G) सप्तमस्थानातील ग्रहांचे नैसर्गिक वय, त्यांची राशी-नक्षत्रातील स्थिती तसेच युती-दृष्टी यांचा विचार करून विवाहयोगाचा संभाव्य कालावधी ठरवावा. ग्रह बलवान असल्यास विवाह लवकर, तर पापप्रभावित किंवा बलहीन असल्यास उशिरा होण्याची शक्यता मानावी.
H) हर्षल आणि नेपच्यून हे अनिश्चितता, भ्रम किंवा चुकीचा अंदाज निर्माण करणारे ग्रह मानले जात असल्यामुळे विवाहयोग सांगताना त्यांचा विशेष विचार करावा. हे ग्रह सप्तमस्थान, सप्तमेश किंवा विवाहकारक ग्रहांशी संबंधित असतील, तर सांगितलेला विवाहकाल पुढे-मागे होण्याची किंवा अंदाज चुकण्याची शक्यता असते.
I) सप्तमस्थानावर शनि, मंगळ, राहू-केतू यांसारख्या अशुभ ग्रहांची दृष्टी असल्यास विवाह ठरण्यात अडचणी, मतभेद आणि विलंब निर्माण होऊ शकतो. त्यामुळे विवाहयोगाचा कालनिर्णय करताना सप्तमस्थानावरील शुभ-अशुभ दृष्टी आणि संबंधित ग्रहांचे बल यांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
J) गुरु सारख्या शुभ ग्रहाची सप्तमस्थानावर दृष्टी असल्यास विवाह ठरणे, योग्य जोडीदार मिळणे आणि वैवाहिक सौख्य प्राप्त होणे यासाठी अनुकूलता वाढते. त्यामुळे विवाहयोगाचा विचार करताना गुरुची दृष्टी, त्याचे बल आणि संबंधित ग्रहांशी असलेले संबंध महत्त्वाचे मानावे.
K) सप्तमेश हा विवाह कधी होईल, विवाहासाठी किती प्रयत्न करावे लागतील आणि कोणत्या प्रकारचे अडथळे येऊ शकतात, हे समजण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा असतो. त्यामुळे विवाहयोगाचा कालनिर्णय करताना सप्तमेशाची राशी, नक्षत्र, बल, युती, दृष्टी आणि नवमांशातील स्थिती यांचा विचार करावा.
L) विवाहयोगाचा विचार करताना सप्तमेश कोणता ग्रह आहे, तो कोणत्या राशी-नक्षत्रात स्थित आहे आणि कोणत्या ग्रहांच्या युतीत किंवा दृष्टीत आहे, याचा अभ्यास करावा. सप्तमेश ६, ८ किंवा १२ या स्थानांत असल्यास विवाह ठरण्यात अडथळे, वारंवार अडचणी किंवा विलंब निर्माण होण्याची शक्यता असते.
M) शुक्र हा विवाहाचा प्रमुख कारक ग्रह असल्यामुळे विवाहयोगाचा कालनिर्णय करताना तो पत्रिकेत कोणत्या राशीत आहे आणि त्या राशीच्या स्वामीचे वय किती आहे, याचा विचार करावा. तसेच शुक्राचे नक्षत्र, त्याच्याशी युती करणारे ग्रह आणि त्याच्यावर दृष्टी टाकणारे ग्रह यांचा एकत्रित अभ्यास करावा.
N) शुक्र आश्लेषा, मूळ, ज्येष्ठा किंवा कृत्तिका नक्षत्रात स्थित असल्यास विवाह ठरण्याच्या प्रक्रियेत अडचणी, गैरसमज किंवा विलंब निर्माण होण्याची शक्यता मानली जाते. त्यामुळे विवाहयोगाचा विचार करताना शुक्राचे नक्षत्र, त्याचे बल आणि त्याच्यावरील शुभ-अशुभ ग्रहप्रभाव यांचा एकत्रित अभ्यास करावा.
O) पंचमस्थान हे सप्तमस्थानापासून अकरावे म्हणजेच लाभस्थान असल्यामुळे विवाहाचा लाभ प्राप्त होईल की नाही, हे समजण्यासाठी त्याचा विचार करावा. त्यामुळे विवाहयोगाचे परीक्षण करताना पंचमस्थानातील ग्रह, पंचमेशाची राशी-नक्षत्रातील स्थिती तसेच त्याच्यावरील युती आणि दृष्टी यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
P) धनस्थान हे सप्तमस्थानापासून आठवे तसेच कुटुंबवृद्धीचे स्थान असल्यामुळे विवाहयोगाच्या परीक्षणात त्याला विशेष महत्त्व आहे. त्यामुळे विवाहानंतर कुटुंबाची वाढ आणि स्थैर्य पाहण्यासाठी धनस्थानातील ग्रह तसेच धनेशाची राशी, नक्षत्र, बल, युती व दृष्टी यांचा विचार करावा.
Q) धनस्थानावरून विवाहाचा आरंभ तसेच वैवाहिक संबंधांचा संभाव्य अंत या दोन्ही बाबींचा विचार केला जातो. त्यामुळे विवाहयोगाचे परीक्षण करताना धनस्थान, धनेश आणि त्यांच्यावर असलेले शुभ-अशुभ ग्रहप्रभाव काळजीपूर्वक पाहावेत.
R) पुरुषाच्या पत्रिकेत चंद्र कोणत्या राशी-नक्षत्रात आणि कोणत्या स्थितीत आहे, तसेच त्याच्यावर कोणत्या ग्रहांची युती व दृष्टी आहे, याचा विचार करावा. थोडक्यात, पुरुषाच्या विवाहयोगाचे परीक्षण करताना लग्नस्थान, चंद्र, शुक्र, सप्तमेश आणि सप्तमस्थानातील ग्रहांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
S) स्त्रीच्या पत्रिकेत रवि आणि मंगळ कोणत्या राशी-नक्षत्रात व कोणत्या स्थितीत आहेत, तसेच त्यांच्यावर कोणत्या ग्रहांची युती व दृष्टी आहे, याचा विचार करून विवाहयोग सांगावा. थोडक्यात, स्त्रीच्या विवाहयोगाचे परीक्षण करताना लग्नस्थान, रवि, मंगळ, शुक्र, सप्तमेश आणि सप्तमस्थानातील ग्रहांचा एकत्रित अभ्यास करणे आवश्यक आहे.
U) विवाहयोग आणि विवाहाचा कालनिर्णय करताना ग्रहांच्या नैसर्गिक वयाबरोबरच संबंधित महादशा, अंतर्दशा आणि विदशा यांचाही विचार करावा. सप्तमेश, शुक्र किंवा विवाहाशी संबंधित ग्रहांची अनुकूल दशा सुरू असल्यास विवाहयोग फलित होण्याची शक्यता अधिक असते.
V) सर्वसाधारणपणे शुक्र, सप्तमेश, धनेश किंवा पंचमेश यांच्या महादशा-अंतर्दशेत विवाहयोग फलित होण्याची शक्यता असते. तसेच सप्तमेश, शुक्र आणि सप्तमस्थानातील ग्रह ज्या नक्षत्रांत स्थित आहेत, त्या नक्षत्रांच्या अधिपतींच्या दशांचा विचार करून विवाहकाळ निश्चित करावा.
W) कोणत्याही शुभकार्याच्या पूर्ततेसाठी अनुकूल ग्रहगोचराची साथ महत्त्वाची मानली जाते. गोचरातील गुरु आणि शुक्र यांचे लग्नस्थान, सप्तमस्थान, सप्तमेश किंवा विवाहकारक शुक्राशी अनुकूल संबंध निर्माण झाल्यास विवाहयोगाला बळ मिळते, विवाहविषयक प्रयत्नांना गती येते आणि विवाह ठरण्याची शक्यता वाढते.
X) गुरु साधारणपणे १२ ते १३ महिने एका राशीत गोचर करत असल्यामुळे त्याच्या अनुकूल स्थितीवरून जवळपास एक वर्षाचा विवाहयोगाचा कालावधी सांगता येतो. या कालावधीत गुरुचा लग्नस्थान, सप्तमस्थान, सप्तमेश किंवा शुक्राशी शुभ संबंध निर्माण झाल्यास विवाह ठरण्याची शक्यता वाढते.
Y) गोचरातील गुरु जन्मचंद्र, शुक्र किंवा लग्नापासून १, ३, ५, ७, ९ अथवा ११ व्या स्थानात आला असता विवाहयोगाला अनुकूल बळ प्राप्त होते. या कालावधीत जन्मपत्रिकेतील दशा आणि इतर ग्रहस्थितीही अनुकूल असल्यास विवाह ठरण्याची शक्यता वाढते.
Z) गोचरातील गुरु जन्मचंद्र, शुक्र किंवा लग्नापासून ६, ८ अथवा १२ व्या स्थानात असल्यास विवाह ठरण्याच्या प्रक्रियेत अडथळे, विलंब किंवा गैरसमज निर्माण होण्याची शक्यता असते. अशा प्रतिकूल गुरुस्थितीत इतर ग्रहयोगही अशुभ असल्यास ठरलेला विवाह पुढे ढकलला जाणे किंवा संबंध मोडण्यासारख्या घटना घडू शकतात.
Z1) विवाहयोगाच्या विचारात मुलांसाठी गुरुबळ आणि मुलींसाठी रविबळ महत्त्वाचे मानले जाते. मुलीच्या पत्रिकेतील जन्म रवीपासून गोचरातील गुरु १, ३, ५, ७, ९ किंवा ११ व्या स्थानात आल्यास विवाहयोगाला अनुकूलता प्राप्त होते आणि विवाह ठरण्याची शक्यता वाढते.
Z2) जन्मचंद्र, शुक्र किंवा रविवरून तसेच त्यांच्या सप्तमस्थानातून गुरुचे गोचर होत असल्यास विवाहयोगाला अनुकूलता मिळू शकते. याशिवाय गोचरातील गुरु लग्नेश किंवा सप्तमेशावरून भ्रमण करत असेल, तर विवाहविषयक प्रयत्नांना गती येऊन विवाह ठरण्याची शक्यता वाढते..
विवाहयोगाचा कालावधी
ग्रहांच्या नैसर्गिक वयाचा विचार केल्यास मूळ जन्मपत्रिकेतील विवाहाचा साधारण कालावधी निश्चित करता येतो; उदाहरणार्थ, २४ ते २८ वर्षे. त्यानंतर त्या कालावधीत गोचरातील गुरुची अनुकूल स्थिती पाहून विवाहासाठी सुमारे एक वर्षाचा अधिक अचूक विवाहयोगाचा कालावधी ठरवावा.
दर दोन वर्षांनी गुरुबळ अनुकूल दिसते म्हणून प्रत्येक वेळी विवाहयोग सांगणे योग्य नाही; अन्यथा अपेक्षित घटना न घडल्यास निराशा निर्माण होऊ शकते. म्हणून सर्वप्रथम मूळ पत्रिकेतील विवाहयोग निश्चित करून, त्यानंतर त्याच कालखंडातील गुरुचे गोचर, दशा आणि संबंधित ग्रहस्थिती यांच्या आधारे अंतिम विवाहकाळ सांगावा.
एक वर्षाचा विवाहयोगाचा कालावधी निश्चित केल्यानंतर त्या वर्षातील कोणत्या महिन्यात विवाहयोग अधिक प्रकर्षाने फलित होईल, हे पाहावे. त्यासाठी गोचरातील रवि आणि शुक्र यांचे लग्नस्थान, सप्तमस्थान, सप्तमेश व विवाहकारक ग्रहांशी निर्माण होणारे शुभ संबंध तपासून साधारण एक महिन्याचा अनुकूल कालावधी निश्चित करावा.
१) गोचरातील शुक्र जन्मलग्नातून किंवा सप्तमस्थानातून भ्रमण करीत असेल, तो महिना विवाहविषयक घडामोडींसाठी अनुकूल मानला जातो. या काळात इतर ग्रहस्थिती आणि दशाही सहाय्यकारी असल्यास विवाहयोग अधिक प्रकर्षाने फलित होऊ शकतो.
२) गोचरात लग्नेश, सप्तमेश, रवि किंवा शुक्र यांचा गुरुशी युती अथवा शुभ संबंध ज्या महिन्यात निर्माण होतो, तो महिना विवाहासाठी अनुकूल मानावा. त्या काळात जन्मपत्रिकेतील दशाही सहाय्यकारी असल्यास विवाहयोग अधिक प्रभावीपणे फलित होऊ शकतो.
३) सप्तमस्थानातून शुक्राचे गोचर होत असताना विवाह ठरण्यास अनुकूलता मिळते. मात्र सप्तमस्थानातून मंगळ किंवा शनीचे भ्रमण होत असल्यास विवाहविषयक प्रयत्नांमध्ये अडथळे, मतभेद किंवा विलंब निर्माण होऊ शकतो; त्यामुळे विवाहयोगाचा महिना निश्चित करताना विशेषतः मंगळाच्या गोचराचा विचार करावा.
लग्नस्थानातून किंवा सप्तमस्थानातून मंगळाचे गोचर होत असताना त्या महिन्यात विवाह ठरण्यात अडथळे, मतभेद किंवा अनपेक्षित अडचणी निर्माण होण्याची शक्यता असते. त्यामुळे जन्मपत्रिकेत विवाहयोग असला तरी मंगळाचे गोचर तपासून अधिक अनुकूल महिना निश्चित करावा.
विवाहयोग सांगताना किंवा विवाहाचा कालनिर्णय करताना वरील सर्व मुद्द्यांचा एकत्रित आणि सूक्ष्म विचार करूनच ज्योतिषांनी मार्गदर्शन करावे. केवळ एका ग्रहस्थितीवर निष्कर्ष न देता मूळ जन्मपत्रिका, ग्रहांचे वय, दशा-अंतर्दशा आणि गोचर यांचा समन्वय साधून सांगितलेला विवाहकाळ अधिक विश्वासार्ह ठरतो. अशा अभ्यासपूर्ण आणि जबाबदार मार्गदर्शनातूनच खऱ्या अर्थाने परिपक्व ज्योतिष घडू शकते.
१) विवाहाचा संभाव्य काळ सांगताना प्रत्येक व्यक्तीची कौटुंबिक पार्श्वभूमी, धर्म, जात, प्रादेशिक परंपरा आणि सामाजिक परिस्थिती यांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे. कारण जन्मपत्रिकेत विवाहयोग सक्रिय असला तरी प्रत्यक्ष विवाह ठरण्याचा वेळ या बाह्य घटकांमुळे पुढे-मागे होऊ शकतो.
भिन्न धर्म, जात किंवा परंपरांतील व्यक्तींच्या विवाहासाठी उपलब्ध असलेल्या कायदेशीर व्यवस्थेची माहिती विशेष विवाह अधिनियम, १९५४ मधून मिळते.
२) अनेकदा सारख्या ग्रहस्थिती असलेल्या पत्रिकांमध्येही विवाह वेगवेगळ्या वयात झाल्याचे अनुभवास येते. यामागे मुलगा किंवा मुलीची सामाजिक व कौटुंबिक परिस्थिती, शिक्षण, करिअर, व्यवसाय तसेच जोडीदाराविषयीच्या वाढलेल्या अपेक्षा कारणीभूत ठरू शकतात. त्यामुळे विवाहास विलंब झाला म्हणजे त्यापूर्वी पत्रिकेत विवाहयोगच नव्हता, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरत नाही.
भारतामधील हिंदू विवाहाच्या कायदेशीर अटी, वैधता आणि नोंदणीविषयक तरतुदी समजून घेण्यासाठी हिंदू विवाह अधिनियम, १९५५ पाहणे उपयुक्त ठरते.
विवाहासाठी प्रत्यक्ष प्रयत्न सुरू झाल्यानंतरच विवाहाचा कालनिर्णय अधिक अचूकपणे करता येतो, असे मानणे योग्य ठरेल. कारण पत्रिकेत विवाहयोग असला तरी स्थळ शोधणे, संवाद साधणे आणि निर्णय घेणे यांसारखे प्रयत्न आवश्यक असतात. प्रत्येकाच्या जीवनातील गरज, तयारी आणि परिस्थिती वेगवेगळी असल्यामुळे हे प्रयत्न कोणाकडे लवकर, तर कोणाकडे उशिरा सुरू होतात.
काही ग्रामीण भागांत किंवा कमी शैक्षणिक पार्श्वभूमी असलेल्या समाजघटकांत विवाह तुलनेने लवकर, तर शहरी व उच्चशिक्षित समाजात शिक्षण आणि करिअर पूर्ण झाल्यानंतर उशिरा होताना दिसतो. याचा अर्थ पूर्वीच्या वयात विवाहयोगाला पूरक ग्रहस्थिती नव्हती असा होत नाही; प्रत्यक्ष गरज, कौटुंबिक तयारी आणि प्रयत्न उशिरा सुरू झाल्यामुळे विवाहकाळ पुढे जातो. मुला-मुलींच्या शिक्षण व करिअरविषयक महत्त्वाकांक्षा जितक्या अधिक असतील, तितका विवाहाचा निर्णय उशिरा घेतला जाण्याची शक्यता वाढते.
भारतातील विवाहवय, शिक्षण, ग्रामीण-शहरी परिस्थिती आणि कौटुंबिक आरोग्याशी संबंधित अधिकृत आकडेवारीसाठी राष्ट्रीय कुटुंब आरोग्य सर्वेक्षण NFHS-5 उपयुक्त संदर्भ ठरते.
आता वरील विवेचनाच्या पुष्ट्यर्थ काही निवडक जन्मकुंडल्यांचे विश्लेषण करून त्यांतील विवाहयोग, विवाहास होणारा विलंब आणि संभाव्य विवाहकाळ यांचा अभ्यास करूया. या उदाहरणांमुळे मूळ पत्रिका, ग्रहांचे वय, दशा-अंतर्दशा आणि गोचर यांच्या आधारे विवाहाचा कालनिर्णय कसा करावा, हे अधिक स्पष्ट होईल.
उदाहरण पत्रिका ३
निरयन स्पष्ट ग्रह
| ग्रह | राशी | अंश:कला:विकला | नक्षत्र | चरण |
|---|---|---|---|---|
| लग्न | सिंह | १६:२५:११ | पूर्वा-फा | १ |
| रवि | तुळ | २५:५१:०१ | विशाखा | २ |
| चंद्र | मिथुन | ०९:२५:५० | मृग | ३ |
| मंगळ | मकर | ०३:२६:२० | उ.षाढा | ३ |
| बुध | वृश्चिक | १४:०३:३५ | अनुराधा | ४ |
| गुरु | धनु | १७:०६:०८ | पू.षाढा | २ |
| शुक्र | धनु | ०३:४५:५७ | मूळ | २ |
| शनि | तुळ | २५:२९:४३ | विशाखा | २ |
| राहू (व) | वृषभ | ०४:०९:४६ | कृत्तिका | ३ |
| केतु (व) | वृश्चिक | ०४:०९:४६ | अनुराधा | १ |
| हर्षल | वृश्चिक | १८:४३:०० | ज्येष्ठा | १ |
| नेप. | धनु | ०६:०२:४८ | मूळ | २ |
| प्लुटो (व) | तुळ | ०१:०७:३८ | स्वाती | १ |
माहिती
सदर स्त्री जातकाचे वडील सर्वप्रथम दि. 00/00/0000 रोजी, गोचरातील गुरु धनु राशीत असताना, मुलीचा विवाहयोग पाहण्यासाठी माझ्याकडे आले होते. पत्रिकेचे परीक्षण केल्यानंतर मी त्यांना या मुलीचा विवाह काहीसा विलंबाने होईल, असे स्पष्टपणे सांगितले.
मी त्यांना पुढे सांगितले की, या मुलीचा विवाह विलंबाने होणार असून चालू वर्षात विवाह होण्याची शक्यता नाही. त्यामुळे मुलीने वेळ वाया न घालवता पुढील शिक्षणासाठी प्रवेश घ्यावा, असा सल्लाही दिला. त्यांनी विवाहकाळाविषयी विचारल्यावर मी दि. 00/00/0000 च्या सुमारास, म्हणजे मुलीच्या २८ व्या वर्षी किंवा त्यानंतर विवाहयोग फलित होईल, असे स्पष्ट केले.
त्या काळात मी या क्षेत्रात नवीन असल्यामुळे, ‘यांना एवढे काय कळते?’ असा विचार त्यांच्या मनात आला असावा. माझ्या उत्तरामुळे ते निराश होऊन परत गेले आणि कदाचित माझ्या स्पष्ट बोलण्याचा त्यांना रागही आला असेल; असो.
त्यानंतर त्यांनी मुलीची पत्रिका अनेक अनुभवी ज्योतिषांना दाखविली. काहींनी ‘विवाह लवकरच होईल, काळजी करू नका’ असे सांगून विविध उपाय सुचविले; मात्र सर्व प्रयत्न आणि उपाय करूनही विवाह ठरत नव्हता. दरम्यान मुलीने एम.एस्सी. पूर्ण करून बी.एड्.चे शिक्षणही पूर्ण केले.
शेवटी मनातील राग बाजूला ठेवून संपूर्ण कुटुंब दि. 00/00/0000 रोजी, गोचरातील गुरु मीन राशीत असताना, पुन्हा माझ्याकडे पत्रिका दाखविण्यास आले. त्या वेळी मी त्यांना 00/0000 ते 00/0000 या कालावधीत, म्हणजे गुरु मेष राशीत प्रवेश केल्यानंतर, मुलीचा विवाहयोग फलित होईल असे सांगितले.
मधल्या काळात, मार्च 0000 मध्ये मुलीच्या आईचा फोन आला. त्यांनी सांगितले की, दि. 00/00/0000 ही तारीख जवळ आली आहे; मात्र अद्याप कुठेही विवाह जमत नाही. त्या वेळी मी त्यांना, ‘विवाह नक्की होईल, काळजी करू नका,’ असा विश्वास दिला.
त्यानंतर एप्रिल महिन्यात मुलीचे आई-वडील लग्नपत्रिका देण्यासाठी माझ्याकडे आले. त्या वेळी मुलीचा विवाह दि. 00/00/0000 रोजी संपन्न होणार असल्याचे समजले. विवाहाच्या वेळी मुलीचे वय २७ वर्षे ८ महिने होते आणि मी सांगितलेल्या कालावधीतच तिचा विवाहयोग फलित झाला.
शेवटी माझा विवाहकालनिर्णय अचूक ठरल्याचा आनंद निश्चितच होता; परंतु त्यापेक्षाही त्या मुलीची आणि तिच्या संपूर्ण कुटुंबाची दीर्घकाळ चाललेल्या चिंतेतून व मोठ्या मानसिक समस्येतून सुटका झाली, याचे समाधान अधिक होते. योग्य वेळी विवाहयोग फलित झाल्यामुळे त्यांच्या जीवनात आनंद निर्माण झाला, हीच माझ्यासाठी सर्वांत मोठी समाधानाची बाब ठरली.
आता या मुलीच्या जन्मपत्रिकेतील लग्नस्थान, सप्तमस्थान, सप्तमेश, विवाहकारक शुक्र, संबंधित ग्रहदृष्टी, दशा-अंतर्दशा आणि गोचर यांचा क्रमाने विचार करूया. या सर्व ग्रहयोगांच्या एकत्रित अभ्यासातून तिचा विवाह विलंबाने का झाला आणि सांगितलेल्या कालावधीतच विवाहयोग कसा फलित झाला, हे स्पष्ट होईल.
ग्रहांच्या वयाप्रमाणे – कालनिर्णय
| तपशील | लग्नकुंडली | वय | चंद्रकुंडली | वय |
|---|---|---|---|---|
| लग्नेश | रवि – तुळेत = विशाखा, मात्र शनिबरोबर | २८ | बुध – वृश्चिकेत = अनुराधा, केतु-राहू युक्त | २८ |
| सप्तमेश | शनि – तुळेत = विशाखा, रवि बरोबर | २४–२८ | गुरु – धनु, पूर्वाषाढा = शनि दृष्ट | २८ |
| शुक्र | धनुमध्ये = मूळ नक्षत्रात, गुरुयुक्त | २८ | धनुत – मूळ नक्षत्री, शत्रू बरोबर | २८ |
| रवि | तुळेत – विशाखा, शनियुक्त | २८ | रवि – तुळेत, विशाखा, शनियुक्त | २८ |
| मंगळ | मकरेत – उ.षाढा | २४–३० | मकरेत – उ.षाढा | २४–३० |
| पंचमेश | गुरु – धनुराशीत, पूर्वाषाढा, शनि दृष्ट | २८ | शुक्र – धनु, मूळ, शत्रूबरोबर | २८ |
| धनेश – लाभेश | बुध – वृश्चिकेत, अनुराधा | २८ | चंद्र – मिथुनेत, मृग; लाभेश – मंगळ मकरेत, उ.षाढा | २७ |
ग्रहांच्या नैसर्गिक वयाचा विचार करता या मुलीचा विवाहयोग २७ ते २८ व्या वर्षाच्या दरम्यान किंवा त्यानंतर फलित होण्याची शक्यता दिसते. त्यामुळे या वयापूर्वी विवाहासाठी प्रयत्न झाले तरी विलंब किंवा अडथळे निर्माण होणे स्वाभाविक मानावे.
गुरु भ्रमण संग्रह कालनिर्णय :
गुरु मेष राशीत असताना जातकाचे वय २७ ते २८ वर्षे होते. दि. 00/00/0000 ते 00/00/0000 या कालावधीत गोचरातील गुरु मेष राशीत होता. विवाहाच्या वेळी गुरु चंद्रापासून अकराव्या, लग्नापासून नवव्या आणि रवीपासून सातव्या स्थानी असल्यामुळे गुरुबळ अत्यंत अनुकूल होते; त्यामुळे याच वर्षात विवाहयोग फलित होण्याची शक्यता निश्चित झाली.
याशिवाय गोचरातील गुरुची सातवी दृष्टी सप्तमेश शनीवर आणि लग्नेश रवीवर, तर नववी दृष्टी शुक्रावर व पंचमस्थानावर पडत होती. शुक्र आणि गोचरातील गुरु यांच्यातील नवपंचम योगही अनुकूल असल्यामुळे विवाह संपन्न होण्यासाठी आवश्यक ग्रहसमर्थन पूर्णपणे उपलब्ध झाले.
खगोलशास्त्रीयदृष्ट्या गुरु ग्रह सूर्याभोवती एक प्रदक्षिणा सुमारे १२ पृथ्वी-वर्षांत पूर्ण करतो; यासंबंधीची वैज्ञानिक माहिती गुरु ग्रहाची कक्षा आणि परिभ्रमण कालावधी या NASA च्या स्रोतावर उपलब्ध आहे.
दशाविचार :-
विवाहाचा कालनिर्णय करताना अनुकूल दशा अत्यंत महत्त्वाची ठरते. विशेषतः शुक्र, सप्तमेश, पंचमेश, धनेश आणि लाभेश यांच्या महादशा, अंतर्दशा किंवा विदशा सुरू असल्यास विवाहयोग सक्रिय होऊन विवाहविषयक प्रयत्नांना यश मिळण्याची शक्यता वाढते. मात्र दशेसोबत गोचर आणि जन्मपत्रिकेतील मूळ ग्रहयोगही पूरक असणे आवश्यक आहे.
जातकाच्या पत्रिकेत गुरुची महादशा दि. २२/११/२००५ ते २२/११/२०२१ या कालावधीत सुरू होती. गुरुची महादशा विवाहास पूरक ठरणाऱ्या ग्रहांशी संबंधित असल्यामुळे या कालखंडात विवाहयोग सक्रिय होण्यास आवश्यक दशाबळ प्राप्त झाले.
जातकाच्या गुरु महादशेत बुधाची अंतर्दशा दि. २३/०७/२०१० ते २८/१०/२०१२ या कालावधीत सुरू होती. या अंतर्दशेचा जन्मपत्रिकेतील विवाहसंबंधित स्थानांशी आणि ग्रहांशी असलेला संबंध तपासल्यास विवाहयोगाच्या कालनिर्णयाला अधिक स्पष्टता मिळते.
जातकाच्या बुध अंतर्दशेत गुरुची विदशा दि. ०१/०३/२०१२ ते १९/०६/२०१२ या कालावधीत सुरू होती. गुरु हा विवाहास अनुकूल ग्रह असून त्या वेळी गोचर आणि जन्मपत्रिकेतील संबंधित ग्रहयोगही पूरक असल्यामुळे या विदशेत विवाहयोग फलित होण्यास अधिक बळ मिळाले.
पत्रिकेत गुरु पंचमेश आणि बुध धनेश असल्यामुळे गुरु-बुध यांच्या दशाकाळात विवाहाचा लाभ प्राप्त झाला आणि कुटुंबवृद्धीचा योगही फलित झाला. त्यामुळे महादशा, अंतर्दशा आणि विदशेतील या ग्रहसंबंधांनी विवाहयोगाच्या कालनिर्णयाला स्पष्ट पुष्टी दिली.
उदाहरण पत्रिका ३
निरयन स्पष्ट ग्रह
| ग्रह | राशी | अंश:कला:विकला | नक्षत्र | चरण |
|---|---|---|---|---|
| लग्न | मेष | ०५:२३:११ | अश्विनी | २ |
| रवि | मिथुन | ०४:३७:०४ | मृग | ४ |
| चंद्र | वृषभ | ११:३०:२२ | रोहिणी | १ |
| मंगळ | कन्या | १४:५१:१५ | हस्त | २ |
| बुध | वृषभ | १४:२०:०६ | रोहिणी | २ |
| गुरु | तुळ | ०६:५५:४७ | स्वाती | १ |
| शुक्र | मेष | २१:४४:०८ | कृत्तिका | १ |
| शनि | कन्या | २१:५३:२७ | हस्त | ४ |
| राहू (व) | मिथुन | २०:३४:०८ | पुनर्वसू | १ |
| केतू (व) | धनु | २०:३४:०८ | पू.षाढा | ३ |
परिचय:
सदर स्त्री-जातकाची आई 0000 मध्ये मुलीचा विवाहयोग पाहण्यासाठी तिची पत्रिका घेऊन माझ्याकडे आली होती. पत्रिकेचे परीक्षण करताना सप्तमस्थानात तुळ राशीतील गुरु, शनीच्या दृष्टीने पीडित रवि-राहू युती आणि लग्नेशाची दुर्बल स्थिती आढळली. या ग्रहस्थितींमुळे मुलीचा विवाह वयाच्या ३० ते ३२ वर्षांपूर्वी होण्याची शक्यता कमी असल्याचे माझ्या लक्षात आले.
त्यामुळे गुरु मिथुन राशीत गोचर करेल, त्या काळात म्हणजे मुलीच्या ३० ते ३२ वयादरम्यान विवाह होईल, असे मी तिच्या आईला सांगितले. साहजिकच मुलीचा विवाह इतक्या विलंबाने होणार असल्याचे ऐकून त्या चिंताग्रस्त आणि नाराज होऊन निघून गेल्या.
सदर स्त्री-जातकाचा विवाह दि. 00/00/0000 रोजी संपन्न झाला. त्या वेळी गोचरातील गुरु मिथुन राशीत होता आणि मुलीचे वय ३१ वर्षे व एक महिना होते. अशा प्रकारे पूर्वी सांगितलेल्या ३० ते ३२ वर्षांच्या कालावधीतच तिचा विवाहयोग फलित झाला.
आता या मुलीच्या जन्मपत्रिकेतील सप्तमस्थान, सप्तमेश, विवाहकारक शुक्र, लग्नेश, संबंधित ग्रहदृष्टी, दशा-अंतर्दशा आणि गुरुचे गोचर यांचा क्रमाने विचार करूया. या सर्व ग्रहयोगांच्या एकत्रित अभ्यासातून तिचा विवाह विलंबाने का झाला आणि ३० ते ३२ वर्षांच्या कालावधीतच विवाहयोग कसा फलित झाला, हे स्पष्ट होईल.
विश्लेषण:
ग्रहांच्या नैसर्गिक वयाचा विचार करून विवाहाचा संभाव्य कालावधी निश्चित करता येतो. पत्रिकेतील विवाहसंबंधित ग्रहांची स्थिती, बल आणि परस्पर संबंध यांच्या आधारे विवाहयोग कोणत्या वयात फलित होईल, याचा अंदाज घ्यावा.
| तपशील | लग्नकुंडली | वय वर्ष |
|---|---|---|
| लग्नेश | मंगळ – षष्ठात कन्या राशीत व शनिबरोबर – हस्त नक्षत्रात | ३०–३२ |
| सप्तमेश | शुक्र – मेषेत कृत्तिका नक्षत्रात, मंगळदृष्ट | २८ |
| शुक्र | मंगळाच्या मेष राशीत कृत्तिका नक्षत्रात, मंगळ दृष्ट | २८ |
| रवि | बुधाच्या मिथुन राशीत मृग नक्षत्रात, राहू-केतू, शनि दृष्ट | ३०–३२ |
| पंचमेश | रवि-बुधाच्या मिथुन राशीत मृग नक्षत्रात, राहू-केतू, शनि दृष्ट | ३०–३२ |
| धनेश | शुक्र मेषेत कृत्तिका नक्षत्रात, मंगळ दृष्ट | २८ |
| सप्तमातील ग्रह | गुरु शुक्राच्या तुळ राशीत स्वाती नक्षत्रात | २८ |
वरील पत्रिकेत लग्नेश, मंगळ, पंचमेश आणि पतिकारक रवि हे विवाहकालनिर्णयासाठी प्रमुख ग्रह ठरतात. या ग्रहांच्या नैसर्गिक वयाचा आणि पत्रिकेतील स्थितीचा विचार करता जातकाचा विवाहयोग वयाच्या ३० ते ३२ वर्षांच्या कालावधीत किंवा त्यानंतर फलित होण्याची शक्यता स्पष्टपणे दिसते.
गुरुभ्रमण संग्रहण कालगोनिर्णय :
गुरु मिथुन राशीत प्रवेशला, त्या वेळी जातकाचे वय ३१ वर्षे पूर्ण झाले होते. दि. 00/00/0000 ते 00/00/0000 या कालावधीत गुरु मिथुन राशीत भ्रमण करीत होता आणि याच गुरु-गोचराच्या काळात जातकाचा विवाह संपन्न झाला.
विवाहाच्या वेळी गोचरातील गुरु चंद्रापासून दुसऱ्या, लग्नापासून तिसऱ्या आणि रवीपासून पहिल्या स्थानी होता. तसेच गुरुची दृष्टी सप्तमस्थानावर पडत होती आणि जन्मपत्रिकेतील मूळ गुरुशी गोचरातील गुरुचा नवपंचम योग निर्माण झाला होता. या सर्व अनुकूल ग्रहस्थितींमुळे विवाहयोग सक्रिय होऊन विवाह फलित झाला.
दशाविचार:
सदर जातकाच्या पत्रिकेत सप्तमेश व धनेश शुक्र, लग्नेश मंगळ तसेच पंचमेश व पतिकारक रवि हे विवाहाशी संबंधित प्रमुख ग्रह आहेत. त्यामुळे या ग्रहांपैकी एखाद्या ग्रहाची अनुकूल महादशा, अंतर्दशा किंवा विदशा सुरू असताना विवाहयोग फलित होणार, हे निश्चित होते.
जातकाच्या पत्रिकेत राहूची महादशा दि. ०३/०५/१९९८ ते ०३/०५/२०१६ या कालावधीत सुरू होती. विवाहाचा कालनिर्णय करताना या महादशेत येणाऱ्या विवाहसंबंधित ग्रहांच्या अंतर्दशा आणि विदशांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक ठरते.
जातकाच्या राहू महादशेत रवीची अंतर्दशा दि. २०/११/२०१२ ते १४/१०/२०१३ या कालावधीत सुरू होती. रवि हा पंचमेश आणि पतिकारक ग्रह असल्यामुळे या अंतर्दशेत विवाहयोग सक्रिय होण्यास आवश्यक दशाबळ प्राप्त झाले.
जातकाच्या रवि अंतर्दशेत शुक्राची विदशा दि. २०/०६/२०१३ ते १४/१०/२०१३ या कालावधीत सुरू होती. शुक्र हा सप्तमेश व धनेश असल्यामुळे या विदशेत विवाह, जोडीदारप्राप्ती आणि कुटुंबवृद्धीशी संबंधित विवाहयोग अधिक प्रभावीपणे सक्रिय झाला.
वरील जातकाचा विवाह दि. 00/00/0000 रोजी राहू महादशेत रवीची अंतर्दशा आणि रवी अंतर्दशेत शुक्राची विदशा सुरू असताना संपन्न झाला. रवि हा पंचमेश व पतिकारक, तर शुक्र हा सप्तमेश व धनेश असल्यामुळे या दशासंयोगाने विवाहयोग प्रत्यक्ष फलित होण्यासाठी आवश्यक ग्रहबल प्राप्त झाले.
मनोगत
विवाहयोगाचा कालनिर्णय करताना केवळ एका ग्रहाचा विचार करून निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. लग्न, सप्तमस्थान, सप्तमेश, शुक्र, गुरु, दशा-अंतर्दशा, गोचर आणि ग्रहांचे नैसर्गिक वय यांचा एकत्रित अभ्यास आवश्यक असतो.पत्रिकेत विवाहयोग असूनही शिक्षण, करिअर, कौटुंबिक परिस्थिती आणि प्रत्यक्ष प्रयत्न उशिरा सुरू झाल्यामुळे विवाहास विलंब होऊ शकतो. त्यामुळे योग्य ग्रहयोगांसोबत सामाजिक व व्यावहारिक परिस्थितीचाही विचार करावा. अभ्यासपूर्ण, संयमी आणि जबाबदार मार्गदर्शनातून जातक व त्याच्या कुटुंबाला योग्य दिशा मिळणे, हेच ज्योतिषशास्त्राचे खरे समाधान आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
१) प्रश्न: कुंडलीत विवाहयोग कसा पाहिला जातो?
उत्तर:- विवाहयोग पाहताना लग्नस्थान, सप्तमस्थान, सप्तमेश, शुक्र, गुरु, पंचमस्थान, द्वितीयस्थान आणि संबंधित ग्रहदृष्टी यांचा एकत्रित विचार केला जातो.
२) प्रश्न: विवाहाचा अचूक कालनिर्णय कसा करतात?
उत्तर:- ग्रहांचे नैसर्गिक वय, महादशा, अंतर्दशा, विदशा आणि गुरु-शुक्राचे गोचर यांचा समन्वय साधून विवाहाचा संभाव्य कालावधी निश्चित केला जातो.
३) प्रश्न: कुंडलीत विवाहयोग असूनही विवाहाला विलंब का होतो?
उत्तर:- शिक्षण, करिअर, व्यवसाय, कौटुंबिक परिस्थिती, वाढलेल्या अपेक्षा आणि विवाहासाठी उशिरा सुरू झालेले प्रयत्न यांमुळे विवाह विलंबाने होऊ शकतो.
४) प्रश्न: विवाहासाठी सप्तमस्थानाचे महत्त्व काय आहे?
उत्तर:- सप्तमस्थान हे विवाह, जोडीदार, वैवाहिक संबंध आणि दांपत्यजीवनाचे प्रमुख स्थान मानले जाते. त्यामुळे त्यातील ग्रह आणि त्यावर पडणाऱ्या दृष्टी महत्त्वाच्या असतात.
५) प्रश्न: शुक्राचा विवाहयोगावर काय प्रभाव असतो?
उत्तर:- शुक्र हा विवाह, प्रेम, आकर्षण आणि वैवाहिक सुखाचा कारक ग्रह मानला जातो. बलवान आणि शुभ प्रभावातील शुक्र विवाहासाठी अनुकूलता निर्माण करतो.
६) प्रश्न: गुरुचे गोचर विवाहासाठी कधी अनुकूल ठरते?
उत्तर:- गुरु लग्न, चंद्र, रवि, शुक्र किंवा सप्तमस्थानाशी शुभ संबंध निर्माण करीत असेल, तर विवाहयोग सक्रिय होण्याची शक्यता वाढते.
७) प्रश्न: कोणत्या ग्रहांच्या दशेत विवाह होऊ शकतो?
उत्तर:- शुक्र, सप्तमेश, लग्नेश, पंचमेश, धनेश, लाभेश किंवा विवाहाशी संबंधित ग्रहांच्या महादशा, अंतर्दशा आणि विदशेत विवाह होण्याची शक्यता असते.
८) प्रश्न: मंगळ किंवा शनीचे गोचर विवाहात अडथळे आणते का?
उत्तर:- लग्नस्थान किंवा सप्तमस्थानातून मंगळ अथवा शनीचे प्रतिकूल गोचर होत असल्यास विवाह ठरण्यात विलंब, मतभेद किंवा अडचणी येऊ शकतात. मात्र संपूर्ण पत्रिकेचा विचार करणे आवश्यक आहे.
९) प्रश्न: एकसारख्या पत्रिका असूनही विवाह वेगवेगळ्या वयात का होतो?
उत्तर:- प्रत्येक व्यक्तीची सामाजिक परिस्थिती, शिक्षण, करिअर, कौटुंबिक परंपरा, अपेक्षा आणि प्रयत्नांची सुरुवात वेगवेगळी असल्यामुळे विवाहाचे वयही बदलू शकते.
१०) प्रश्न: ज्योतिषाने विवाहयोग सांगताना कोणती काळजी घ्यावी?
उत्तर:- केवळ एका ग्रहस्थितीवर निष्कर्ष न काढता संपूर्ण पत्रिका, दशा, गोचर आणि व्यावहारिक परिस्थितीचा अभ्यास करावा. विवाहकालनिर्णय हा पारंपरिक ज्योतिषीय विश्लेषणावर आधारित संभाव्य अंदाज असल्याचेही स्पष्ट करावे.
