हिंदू पंचांगातील तिथींमध्ये अमावस्या तिथी (Amavsya Tithi) ला विशेष स्थान आहे. हिंदू पंचांगानुसार अमावस्या ही कृष्ण पक्षाची अंतिम तिथी असून, खगोलीयदृष्ट्या ती नवचंद्र अवस्थेशी (New Moon) संबंधित आहे. या दिवशी चंद्र आकाशात सामान्यतः दृश्यमान होत नाही आणि हिंदू धार्मिक परंपरेत या तिथीला विविध व्रत, उपासना आणि धार्मिक विधींसाठी महत्त्व दिले जाते.
दर महिन्याला येणारी ही तिथी केवळ खगोलीय घटना नसून सनातन धर्मातील पितृपूजन, तर्पण, श्राद्ध, दान आणि साधना यांच्याशी निगडित एक पवित्र दिवस मानला जातो. विशेषतः पितरांच्या स्मरणासाठी अमावस्येला तर्पण व श्राद्ध करण्याची परंपरा आढळते. पितृपक्षातील शेवटची सर्वपितृ अमावस्या ही पूर्वजांच्या स्मरणासाठी विशेष महत्त्वाची मानली जाते.
अमावस्या तिथीचे महत्त्व तिच्या वारानुसारही बदलते. उदाहरणार्थ, सोमवारला येणाऱ्या अमावस्येला सोमवती अमावस्या, तर शनिवारला येणाऱ्या अमावस्येला शनि अमावस्या असे म्हटले जाते. त्यामुळे प्रत्येक अमावस्येचे धार्मिक स्वरूप, व्रतपरंपरा आणि प्रचलित विधी वेगवेगळे असू शकतात.
अनेक वाचकांना अमावस्या तिथी म्हणजे नेमके काय, ती कधी येते, तिचे धार्मिक व ज्योतिषीय महत्त्व काय, तसेच या दिवशी काय करावे आणि काय टाळावे, याबाबत संभ्रम असतो. या लेखात आपण अमावस्या तिथीचे स्वरूप, विविध प्रकारच्या अमावस्या, पितृकार्य, दान-धर्म, उपासना, व्रतपरंपरा आणि ज्योतिषीय दृष्टिकोन अशा विविध पैलूंची सखोल आणि शास्त्रशुद्ध माहिती जाणून घेणार आहोत.
अमावस्या तिथी म्हणजे काय? Amavsya Tithi
अमावस्या तिथीची व्याख्या
हिंदू पंचांगानुसार एका चांद्रमासात एकूण ३० तिथी असतात. त्यापैकी १५ तिथी शुक्ल पक्षात आणि १५ तिथी कृष्ण पक्षात विभागलेल्या असतात. कृष्ण पक्षातील शेवटची तिथी म्हणजे अमावस्या तिथी होय. खगोलीयदृष्ट्या अमावस्या आणि चंद्राच्या कलां अमावस्या म्हणजे सूर्य आणि चंद्र यांची पृथ्वीच्या संदर्भातील दीर्घांश स्थिती एकत्र येण्याची अवस्था, ज्यावेळी चंद्राचा प्रकाशित भाग पृथ्वीच्या दिशेने नसल्यामुळे तो आकाशात सामान्यतः दिसत नाही.
अमावस्येचा शब्दशः अर्थ
‘अमावस्या’ हा शब्द संस्कृतमधील ‘अमा’ आणि ‘वस्या’ या शब्दांशी संबंधित मानला जातो. पारंपरिक अर्थानुसार ‘अमा’ म्हणजे एकत्र किंवा सोबत आणि ‘वस्या’ म्हणजे वास करणे, असा अर्थ घेतला जातो. त्यामुळे सूर्य आणि चंद्र एकत्र स्थितीत असण्याच्या तिथीला अमावस्या तिथी असे संबोधले जाते. खगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातूनही अमावस्येच्या वेळी सूर्य आणि चंद्र पृथ्वीच्या संदर्भात जवळजवळ समान दीर्घांशावर असतात, त्यामुळे चंद्राचा प्रकाशित भाग पृथ्वीवरून दिसत नाही.
हिंदू पंचांगातील स्थान
हिंदू पंचांगाची पाच अंगे म्हणजे तिथी, वार, नक्षत्र, योग आणि करण. यापैकी तिथीची गणना सूर्य आणि चंद्र यांच्या परस्पर कोनीय अंतरावर आधारित असते. हिंदू पंचांग व तिथीं अमावस्या तिथी ही कृष्ण पक्षाच्या समाप्तीशी संबंधित असून, तिच्यानंतर शुक्ल पक्षातील प्रतिपदेपासून चंद्राच्या दृश्यमान कलेची वाढ सुरू होते. त्यामुळे पंचांगाच्या दृष्टीने अमावस्या ही एका चांद्रमासाच्या एका पक्षाची सांगता दर्शवणारी महत्त्वाची तिथी आहे.
सनातन धर्मातील महत्त्व
सनातन धर्मातील विविध परंपरांमध्ये अमावस्या तिथी पितरांचे स्मरण, तर्पण, श्राद्ध, दान आणि धार्मिक साधनेसाठी महत्त्वाची मानली जाते. अमावस्या श्राद्ध आणि पितृकार्याची पितरांच्या निमित्ताने केलेले तर्पण किंवा श्राद्ध यामुळे पितरांना शांती मिळते आणि कुटुंबावर त्यांचा आशीर्वाद राहतो, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे; मात्र अशा श्रद्धांचा विचार धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात करणे योग्य आहे.
त्याचबरोबर हिंदू परंपरेत काही विशिष्ट अमावस्यांना त्यांच्या वार, ऋतू किंवा धार्मिक संदर्भानुसार विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. उदाहरणार्थ सोमवती अमावस्या, मौनी अमावस्या, आषाढ अमावस्या आणि दीपावलीची अमावस्या या तिथींशी विविध धार्मिक व्रत, पूजा आणि परंपरा जोडलेल्या आहेत. त्यामुळे प्रत्येक अमावस्येचे धार्मिक स्वरूप आणि प्रचलित आचार वेगवेगळे असू शकतात.
अमावस्या तिथीचा अर्थ
आध्यात्मिक अर्थ
आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून अमावस्या तिथी ही अंतर्मुखता, आत्मपरीक्षण आणि शांत चिंतनाशी जोडली जाते. चंद्राचा प्रकाश पृथ्वीवरून दिसत नसल्यामुळे बाह्य जगापेक्षा अंतर्मनातील विचार, भावना आणि आत्मिक प्रवासाकडे लक्ष केंद्रित करण्याची ही वेळ मानली जाते. त्यामुळे अनेक साधक या दिवशी ध्यान, जप, प्रार्थना आणि आत्मचिंतन करण्याला महत्त्व देतात. काही हिंदू आध्यात्मिक परंपरांमध्ये अमावस्येची रात्र विशेष मानली जाते; मात्र विशिष्ट तांत्रिक साधना ही योग्य गुरु किंवा जाणकाराच्या मार्गदर्शनाखालीच करावी.
धार्मिक अर्थ
धार्मिक दृष्टीने अमावस्या तिथी ही पितृकार्याशी संबंधित महत्त्वाची तिथी मानली जाते. पितृकार्य आणि अमावस्या श्राद्धाची माहिती नुसार, हिंदू परंपरेत या दिवशी पितरांचे स्मरण करून तर्पण, श्राद्ध, पिंडदान आणि दानधर्म करण्याची प्रथा आढळते. गरुड पुराणासह विविध धार्मिक ग्रंथांमध्ये पितृकार्याचे महत्त्व वर्णन केलेले आढळते; तथापि पितर अमावस्येला प्रत्यक्ष घरी येतात किंवा तर्पण स्वीकारतात ही श्रद्धा धार्मिक परंपरेच्या चौकटीत समजून घेणे योग्य आहे.
तत्त्वज्ञानाच्या दृष्टीने महत्त्व
तात्त्विक दृष्टिकोनातून पाहता अमावस्या तिथी ही एका चक्राच्या समाप्तीचे आणि नव्या चक्राच्या प्रारंभाचे प्रतीक मानता येते. चंद्राची दृश्यमान कला पूर्णपणे लुप्त झाल्यानंतर शुक्ल पक्षात ती पुन्हा हळूहळू वाढू लागते. चंद्राच्या कलांबद्दल NASA ची माहिती प्रमाणे जीवनातील जुन्या विचारसरणी, नकारात्मक सवयी आणि अनावश्यक गोष्टींचे आत्मपरीक्षण करून नव्या सकारात्मक दिशेने वाटचाल करण्याची प्रेरणा या तिथीच्या प्रतीकात्मक अर्थामधून घेतली जाते.
कृष्ण पक्ष अमावस्या म्हणजे काय?
कृष्ण पक्ष म्हणजे काय?
पौर्णिमेनंतरच्या कालखंडात चंद्राचा प्रकाशित भाग दररोज कमी होत जातो; या घटत्या चंद्राच्या कालखंडाला कृष्ण पक्ष असे म्हणतात. हिंदू पंचांगातील तिथींची गणना सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील कोनीय अंतरावर आधारित असते आणि एका पक्षात १५ तिथी असतात. कृष्ण पक्षाच्या काळात पौर्णिमेपासून चंद्र हळूहळू क्षीण होत जातो आणि या क्रमाचा शेवट अमावस्या तिथीला होतो.
अमावस्या तिथी कृष्ण पक्षात कशी येते?
कृष्ण पक्षातील शेवटची तिथी म्हणजे अमावस्या तिथी. पौर्णिमेनंतर चंद्राचा प्रकाशित भाग कमी होत जातो आणि सूर्य ग्रह –चंद्र ग्रह यांच्यातील कोनीय अंतर पुन्हा शून्याच्या जवळ पोहोचते. अमावस्येच्या खगोलीय अवस्थेत सूर्य आणि चंद्र जवळजवळ एकाच दिशेत दिसतात आणि चंद्राची प्रकाशित बाजू पृथ्वीपासून विरुद्ध दिशेला असल्यामुळे तो सामान्यतः दिसत नाही.
पंचांगाच्या गणनेत तिथी ही केवळ सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंतची निश्चित २४ तासांची वेळ नसते. सूर्य आणि चंद्र यांच्या स्थितीनुसार तिथीचा प्रारंभ व समाप्ती कोणत्याही वेळी होऊ शकते. त्यामुळे अमावस्या तिथी नेमकी कधी आहे हे निश्चित करण्यासाठी स्थानिक पंचांगातील तिथीची सुरुवात आणि समाप्तीची वेळ पाहणे आवश्यक असते.
वैशिष्ट्ये
अमावस्या तिथीची प्रमुख वैशिष्ट्ये पुढीलप्रमाणे आहेत:
- या अवस्थेत चंद्राचा प्रकाशित भाग पृथ्वीच्या दिशेने नसल्यामुळे चंद्र सामान्यतः आकाशात दिसत नाही.
- खगोलीयदृष्ट्या अमावस्येच्या वेळी सूर्य आणि चंद्र यांची दीर्घांश स्थिती समान किंवा अत्यंत जवळची असते.
- चंद्राच्या दृश्यमान प्रकाशाचा अभाव असल्यामुळे ही रात्र इतर चंद्रकलांच्या तुलनेत अधिक अंधारी भासते.
- हिंदू पंचांगातील अमावस्या तिथी ही कृष्ण पक्षाच्या समाप्तीशी संबंधित असते; त्यानंतर शुक्ल पक्षातील प्रतिपदा सुरू होते.
धार्मिक महत्त्व
धार्मिक परंपरेत कृष्ण पक्ष अमावस्या तिथी पितृकार्य, तर्पण, श्राद्ध आणि दानधर्मासाठी महत्त्वाची मानली जाते. पितरांचे स्मरण करून त्यांच्या निमित्ताने धार्मिक विधी करण्याची परंपरा अनेक हिंदू कुटुंबांमध्ये आढळते. विशेषतः सर्वपित्री अमावस्या ही पितृपक्षाच्या समाप्तीशी संबंधित असल्यामुळे पितृस्मरणाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
ज्योतिषीय महत्त्व
ज्योतिषशास्त्रीय परंपरेत सूर्य आणि चंद्र एकत्र आल्याच्या स्थितीला अमावस्या योग किंवा काही संदर्भांत अमावस्या दोष असे संबोधले जाते. जन्मकुंडलीमध्ये सूर्य-चंद्र युती असल्यास तिचे फलित चंद्राची स्थिती, भाव, राशी, ग्रहदृष्टी, बल आणि संपूर्ण कुंडलीतील इतर योग यांच्या आधारे विचारले जाते. त्यामुळे केवळ सूर्य-चंद्र युती आहे म्हणून मानसिक अस्थैर्य किंवा मनोबल कमी होईल असा निष्कर्ष काढणे योग्य नाही; ज्योतिषीय फलितासाठी संपूर्ण कुंडलीचा विचार करणे आवश्यक आहे.
शुक्ल पक्ष अमावस्या तिथी म्हणजे काय?
पारंपरिक पंचांगानुसार शुक्ल पक्ष अमावस्या अस्तित्वात आहे का?
पारंपरिक हिंदू पंचांगानुसार ‘शुक्ल पक्ष अमावस्या’ अशी स्वतंत्र तिथी अस्तित्वात नाही. हिंदू पंचांगातील तिथींची माहिती नुसार अमावस्या तिथी ही कृष्ण पक्षाची शेवटची तिथी असते, तर शुक्ल पक्षाची सुरुवात अमावस्येनंतरच्या प्रतिपदेपासून होते आणि शुक्ल पक्षाचा शेवट पौर्णिमेला होतो. त्यामुळे पंचांगात अमावस्या आणि पौर्णिमा या अनुक्रमे कृष्ण पक्षाच्या शेवटी व शुक्ल पक्षाच्या शेवटी येणाऱ्या महत्त्वाच्या तिथी आहेत.
असल्यास किंवा नसल्यास त्यामागील कारण स्पष्ट करा
तिथीची गणना सूर्य आणि चंद्र यांच्या भौम-केंद्रित (geocentric) दीर्घांशातील कोनीय अंतरावर आधारित असते. तिथी आणि सूर्य-चंद्राच्या स्थिती हे अंतर ०° असताना अमावस्येची खगोलीय अवस्था निर्माण होते, तर १८०° अंतरावर पौर्णिमा येते. अमावस्येनंतर सूर्य-चंद्र यांच्यातील कोनीय अंतर पुन्हा वाढू लागते आणि पंचांगाच्या दृष्टीने शुक्ल पक्ष प्रतिपदा सुरू होते. त्यामुळे खगोलीय आणि पंचांगाच्या गणनेनुसार ‘शुक्ल पक्ष अमावस्या’ ही संज्ञा तांत्रिकदृष्ट्या योग्य नाही.
समाजातील गैरसमज दूर करा
काही वेळा सामान्य बोलचालीत, स्थानिक परंपरांमध्ये किंवा माहितीच्या चुकीच्या प्रसारामुळे ‘शुक्ल पक्ष अमावस्या’ असा उल्लेख आढळतो. मात्र पंचांगाच्या दृष्टीने हा शब्दप्रयोग अचूक नाही. वाचकांनी लक्षात ठेवावे की अमावस्या तिथी कृष्ण पक्षाच्या समाप्तीला येते, तर तिच्यानंतर शुक्ल पक्षाची प्रतिपदा सुरू होते. त्यामुळे एखाद्या पंचांगात अमावस्या कोणत्या दिवशी आहे हे पाहताना तिथीची सुरुवात आणि समाप्तीची स्थानिक वेळ तपासणे अधिक महत्त्वाचे ठरते.
अमावस्या तिथी कधी आणि कशी येते?
तिथी गणना
हिंदू पंचांगात अमावस्या तिथी निश्चित करण्यासाठी सूर्य आणि चंद्र यांच्या भौम-केंद्रित (geocentric) दीर्घांशांमधील कोनीय अंतराचा विचार केला जातो. तिथी गणनेची सविस्तर माहिती संपूर्ण ३६०° राशिचक्राचे ३० समान भाग केल्यास प्रत्येक तिथी १२°ची होते. सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील हे कोनीय अंतर प्रत्येक १२°च्या टप्प्यावर बदलल्याने एक नवीन तिथी निर्माण होते. त्यामुळे तिथी ही नेहमी २४ तासांची निश्चित कालमर्यादा नसते; तिचा कालावधी सूर्य-चंद्राच्या वास्तविक गतीनुसार कमी-अधिक होऊ शकतो.
सूर्य आणि चंद्राची स्थिती
अमावस्या तिथीच्या खगोलीय व New Moon विषयी NASA ची माहिती अवस्थेत सूर्य आणि चंद्र पृथ्वीच्या संदर्भात जवळजवळ एकाच दीर्घांशावर येतात आणि त्यांच्यातील कोनीय अंतर ०°च्या आसपास असते. त्यामुळे चंद्राचा प्रकाशित भाग पृथ्वीच्या दिशेने नसल्याने चंद्र सामान्यतः आकाशात दिसत नाही. ज्योतिषीय परंपरेत सूर्य आणि चंद्र एकाच राशीत किंवा जवळच्या अंशांवर असण्याला सूर्य-चंद्र युती म्हटले जाते; अमावस्येच्या संदर्भात या स्थितीला अमावस्या योग असेही संबोधले जाते.
पंचांगानुसार तिथी कशी ठरते?
भारतीय पंचांगात सूर्य आणि चंद्राच्या गतिचे गणित करून प्रत्येक तिथीची सुरुवात आणि समाप्तीची अचूक वेळ निश्चित केली जाते. स्थानिक पंचांग आणि तिथी अमावस्या तिथी एखाद्या दिवशी सूर्योदयापूर्वी सुरू होऊ शकते किंवा सूर्योदयानंतर सुरू होऊन पुढील दिवशी समाप्त होऊ शकते. यामुळे केवळ कॅलेंडरवरील तारीख पाहण्यापेक्षा स्थानिक ठिकाणानुसार दिलेली तिथीची वेळ पाहणे अधिक अचूक ठरते.
खगोलीय प्रक्रिया
चंद्र पृथ्वीभोवती एक प्रदक्षिणा साधारण २७.३ दिवसांत पूर्ण करतो; मात्र सूर्याच्या संदर्भात पुन्हा त्याच अवस्थेत येण्यासाठी लागणारा कालावधी सुमारे २९.५३ दिवसांचा असतो. या कालावधीला सिनॉडिक मास (Synodic Month) म्हणतात आणि एका अमावस्येपासून पुढील अमावस्येपर्यंतचा हा कालखंड चंद्राच्या कलांच्या संपूर्ण चक्राचा आधार आहे. त्यामुळे अमावस्या तिथी साधारणपणे प्रत्येक चांद्रमासात एकदा येते, परंतु तिची पंचांगातील तारीख आणि स्थानिक वेळ दर महिन्याला बदलू शकते.
अमावस्या तिथीचे खगोलीय महत्त्व
सूर्य :-
अमावस्या तिथी ही सूर्य आणि चंद्र यांच्या भौम-केंद्रित दीर्घांशांतील कोनीय अंतर शून्याच्या आसपास येण्याशी संबंधित आहे. New Moon विषयी NASA ची माहिती नुसार या अवस्थेत सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी साधारण एका दिशेच्या रेषेत येतात. चंद्राच्या पृथ्वीकडील बाजूवर थेट सूर्यप्रकाश पडत नसल्यामुळे त्याचा प्रकाशित भाग पृथ्वीवरून जवळजवळ दिसत नाही.
चंद्र :-
चंद्राला स्वतःचा प्रकाश नसून तो सूर्याचा प्रकाश परावर्तित करतो. अमावस्या तिथीच्या वेळी चंद्राची सूर्यप्रकाशित बाजू पृथ्वीपासून विरुद्ध दिशेला असते, तर पृथ्वीकडे असलेली बाजू मुख्यतः अंधारात असते. त्यामुळे चंद्र आकाशात जवळजवळ अदृश्य होतो. येथे ‘चंद्राची अंधारलेली बाजू’ म्हणजे कायमची काळी बाजू असा अर्थ घेणे चुकीचे आहे; चंद्राच्या पृष्ठभागावर दिवस-रात्र सतत बदलत असतात.
पृथ्वी :-
अमावस्येच्या वेळी सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी साधारण एका दिशेत येतात; मात्र प्रत्येक अमावस्येला ते अगदी अचूक सरळ रेषेत येतातच असे नाही. जर चंद्राची कक्षा आणि या तीन खगोलीय वस्तूंची स्थिती अशा प्रकारे जुळली की चंद्र सूर्याच्या चकतीसमोरून जातो, तर सूर्यग्रहण घडते. त्यामुळे प्रत्येक सूर्यग्रहण अमावस्येच्या वेळीच होते, पण प्रत्येक अमावस्येला सूर्यग्रहण होत नाही.
चंद्राची कला :-
भारतीय धार्मिक आणि सांस्कृतिक परंपरेत चंद्राच्या सोळा कलांचा उल्लेख आढळतो. अमावस्येच्या वेळी चंद्राचा प्रकाशित भाग पृथ्वीवरून दिसत नसल्यामुळे त्याची दृश्यमान कला शून्य असल्याचे पारंपरिक भाषेत सांगितले जाते. मात्र आधुनिक खगोलशास्त्रीय दृष्टिकोनातून चंद्रावर सूर्यप्रकाश पडतच असतो; बदलते ते पृथ्वीवरून आपल्याला दिसणारे प्रकाशित क्षेत्र.
चंद्र का दिसत नाही? :-
चंद्र सूर्यप्रकाश परावर्तित करून चमकतो. अमावस्या तिथीच्या अवस्थेत चंद्राची पृथ्वीच्या दिशेने असलेली बाजू जवळजवळ सूर्यप्रकाशापासून दूर असते आणि प्रकाशित बाजू सूर्याच्या दिशेने असते. त्यामुळे पृथ्वीवरून चंद्राचा उजळ भाग दिसत नाही आणि तो सामान्य निरीक्षणात अदृश्य भासतो. काही विशिष्ट परिस्थितीत पृथ्वीवरून परावर्तित होणाऱ्या अतिशय मंद प्रकाशामुळे ‘Earthshine’ दिसू शकतो, परंतु तो सामान्य अमावस्येच्या चंद्रप्रकाशासारखा नसतो.
वैज्ञानिक माहिती :-
आधुनिक खगोलशास्त्रात अमावस्या तिथीच्या खगोलीय अवस्थेला ‘New Moon’ असे म्हटले जाते. या काळात सूर्य आणि चंद्राची गुरुत्वाकर्षणे एकत्रित परिणाम करत असल्यामुळे समुद्रातील भरती-ओहोटीवर परिणाम होतो. विशेषतः अमावस्या आणि पौर्णिमेच्या सुमारास Spring Tides म्हणजे तुलनेने मोठ्या भरती आणि अधिक कमी ओहोटी निर्माण होतात. मात्र प्रत्यक्ष भरतीची उंची आणि वेळ यावर समुद्रकिनाऱ्याचा आकार, समुद्राची खोली, भूभाग आणि इतर स्थानिक घटकांचाही प्रभाव पडतो.
अमावस्या तिथीचे धार्मिक महत्त्व
सनातन धर्मातील स्थान :-
सनातन धर्मातील विविध धार्मिक परंपरांमध्ये अमावस्या तिथी ही पितृस्मरण, धार्मिक आचार, दान आणि साधनेसाठी महत्त्वाची मानली जाते. अमावस्या आणि पितृकार्या या दिवशी केलेले धार्मिक कर्म श्रद्धा आणि विधीपूर्वक केल्यास पुण्यदायी ठरते, अशी पारंपरिक धारणा आहे. विशेषतः पितृपक्षातील अमावस्या ही पितरांच्या स्मरणासाठी अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते.
पितृपूजन :-
अमावस्या तिथीला पितरांचे स्मरण करून त्यांच्या निमित्ताने अन्नदान, ब्राह्मण भोजन किंवा पिंडदान करण्याची परंपरा अनेक ठिकाणी आढळते. या धार्मिक कृतींमागे पूर्वजांप्रती कृतज्ञता व्यक्त करणे आणि त्यांच्या स्मृतीचे जतन करणे हा भाव महत्त्वाचा आहे. पितृपक्षातील सर्वपित्री अमावस्या ही ज्ञात-अज्ञात पितरांच्या श्राद्धासाठी विशेष मानली जाते.
तर्पण :-
तर्पण म्हणजे जल, तीळ आणि कुशा यांसारख्या सामग्रीच्या साहाय्याने पितरांना श्रद्धापूर्वक जल अर्पण करण्याची धार्मिक पद्धत. अमावस्या तिथीला तर्पण करण्याची परंपरा असून, पितृऋणातून मुक्ती आणि पितरांच्या शांतीसाठी हे कर्म केले जाते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे. विशेषतः श्राद्धविधीच्या शेवटी तर्पण करण्याची पद्धत अनेक परंपरांमध्ये वर्णन केलेली आढळते.
श्राद्ध :-
श्राद्ध हा पितरांच्या स्मरणार्थ श्रद्धेने आणि विधिपूर्वक केला जाणारा धार्मिक संस्कार आहे. विशेषतः सर्वपित्री अमावस्या ही अशा पितरांसाठी महत्त्वाची मानली जाते, ज्यांची मृत्यूतिथी ज्ञात नाही किंवा विशिष्ट तिथीला श्राद्ध करता आलेले नाही. त्यामुळे पितृपक्षाच्या अंतिम दिवशी ज्ञात-अज्ञात पूर्वजांच्या स्मरणार्थ श्राद्ध करण्याची परंपरा आहे.
दान :-
अमावस्या तिथीला अन्न, वस्त्र, तीळ आणि इतर आवश्यक वस्तूंचे दान करणे शुभ मानले जाते. विशेषतः गरजू व्यक्तींना त्यांच्या आवश्यकतेनुसार मदत करणे हा दानधर्माचा अधिक अर्थपूर्ण भाग मानता येतो. धार्मिक परंपरेनुसार सर्वपित्री अमावस्येला वस्त्रदान, तिळदान आणि अन्नदान यांना विशेष महत्त्व दिले जाते.
उपवास :-
अनेक भाविक अमावस्येच्या दिवशी आपल्या श्रद्धेनुसार उपवास किंवा आहारसंयम पाळतात. यामागे शरीरावर संयम ठेवणे, मन शांत करणे आणि धार्मिक साधनेसाठी स्वतःला तयार करणे असा आध्यात्मिक उद्देश मानला जातो. मात्र उपवास करणे ही सर्वांसाठी अनिवार्य धार्मिक अट नसून, व्यक्तीची प्रकृती आणि परंपरा लक्षात घेऊन तो करणे योग्य आहे.
जप :-
अमावस्या तिथीला मंत्रजप, ध्यान, प्रार्थना आणि नामस्मरण करण्याची परंपरा अनेक साधकांमध्ये आढळते. शिवमंत्र, गायत्री मंत्र किंवा आपल्या इष्टदेवतेचा मंत्र श्रद्धेने जपणे ही अंतर्मुखता आणि मानसिक एकाग्रतेसाठी उपयुक्त धार्मिक साधना मानली जाते. विशिष्ट पितृकर्मासाठी वापरल्या जाणाऱ्या मंत्रांचा जप मात्र परंपरेनुसार जाणकार पुरोहितांच्या मार्गदर्शनाने करणे अधिक योग्य ठरते.
पूजा :-
अमावस्येच्या स्वरूपानुसार विविध देवतांची पूजा करण्याच्या परंपरा आढळतात. शिवपूजा, पितृस्मरण आणि दीपदान यांसोबतच कार्तिक अमावस्येला येणाऱ्या दीपावली अमावस्येला लक्ष्मीपूजेला विशेष महत्त्व असते. त्यामुळे प्रत्येक अमावस्येला एकच धार्मिक विधी लागू होतो असे नसून, महिना, वार आणि प्रादेशिक परंपरेनुसार पूजा-विधींमध्ये फरक आढळतो.
मंदिर परंपरा :-
अनेक शिवमंदिरे, पितृतीर्थे आणि नदीकाठची तीर्थस्थळे अमावस्येच्या दिवशी धार्मिक विधींसाठी भाविकांनी गजबजलेली असतात. काशी, गया, त्र्यंबकेश्वर यांसारख्या पितृकार्याशी संबंधित तीर्थक्षेत्रांमध्ये तर्पण, श्राद्ध आणि पिंडदानाच्या विविध परंपरा आढळतात. महाराष्ट्रासह भारतातील वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये अमावस्येशी संबंधित धार्मिक आचार आणि पितृकार्याच्या पद्धती स्थानिक परंपरेनुसार बदलतात.
अमावस्या तिथीचे ज्योतिषीय महत्त्व
चंद्राचे महत्त्व :-
ज्योतिषशास्त्रात चंद्राला मन, भावना, संवेदनशीलता आणि मानसिक प्रवृत्तींचा कारक मानले जाते. अमावस्या तिथीच्या वेळी सूर्य आणि चंद्र एकाच राशीत किंवा जवळच्या अंशांवर असतात, त्यामुळे चंद्र सूर्याच्या तेजामुळे पृथ्वीवरून दृश्यमान राहत नाही. जन्मकुंडलीत सूर्य आणि चंद्राची निकट युती असल्यास काही ज्योतिषपरंपरांमध्ये तिला अमावस्या योग किंवा अमावस्या दोष असे संबोधले जाते; मात्र त्याचे फलित केवळ या एका योगावरून ठरवले जात नाही.
मानसिक परिणाम :-
पारंपरिक ज्योतिषीय मतानुसार चंद्र हा मनाचा प्रतिनिधी असल्यामुळे सूर्याशी त्याची निकट युती किंवा चंद्राचे अल्पबल मानसिक संवेदनशीलतेशी जोडले जाते. त्यामुळे काही ज्योतिषी अमावस्या तिथीला मन शांत ठेवण्यासाठी ध्यान, जप, प्रार्थना आणि आत्मचिंतन करण्याचा सल्ला देतात. मात्र अमावस्येच्या दिवशी प्रत्येक व्यक्तीला चिंता, अस्वस्थता किंवा नकारात्मक विचार जाणवतात, असा ठोस वैज्ञानिक निष्कर्ष उपलब्ध नाही; व्यक्तिनुसार अनुभव वेगळा असू शकतो.
आध्यात्मिक ऊर्जा :-
अनेक साधना, योग आणि तांत्रिक परंपरांमध्ये अमावस्या तिथी अंतर्मुख साधनेसाठी विशेष मानली जाते. या दिवशी ध्यान, मंत्रजप, उपासना आणि इष्टदेवतेचे स्मरण करण्याची परंपरा आढळते. अमावस्येला विशिष्ट आध्यात्मिक स्पंदने किंवा मंत्रसिद्धीसाठी विशेष ऊर्जा उपलब्ध होते, ही श्रद्धा पारंपरिक साधनापद्धतींचा भाग आहे; अशा दाव्यांना आधुनिक विज्ञानाकडून निश्चित प्रमाण मिळालेले नाही.
कुंडलीवरील परिणाम :-
जन्मकुंडलीमध्ये सूर्य आणि चंद्र एकाच राशीत अत्यंत जवळच्या अंशांवर असल्यास काही पारंपरिक ज्योतिषशास्त्रीय पद्धतींमध्ये त्याला अमावस्या योग मानले जाते. अशा योगाचे फलित ठरवताना चंद्राचे राशी-भावस्थान, ग्रहदृष्टी, शुभ-अशुभ ग्रहांची युती, चंद्राचे बल आणि संपूर्ण कुंडलीतील इतर योग यांचा एकत्रित विचार केला जातो. त्यामुळे केवळ अमावस्येच्या आसपास जन्म झाला म्हणून व्यक्तीच्या जीवनावर निश्चितपणे नकारात्मक परिणाम होतो, असे मानणे योग्य नाही.
शुभ-अशुभ विचार :-
धार्मिक आणि मुहूर्तपरंपरेनुसार अमावस्या तिथी काही विशिष्ट कार्यांसाठी अनुकूल मानली जाते, तर काही मंगल कार्यांसाठी ती सामान्यतः टाळली जाते. पितृकार्य, तर्पण, दान, उपासना आणि साधनेसाठी या तिथीला महत्त्व दिले जाते; तर विवाह, गृहप्रवेश किंवा काही नवीन शुभ उपक्रमांसाठी इतर अनुकूल तिथी आणि मुहूर्त निवडण्याची परंपरा आहे. प्रत्यक्ष निर्णय घेताना संबंधित पंचांग आणि संपूर्ण मुहूर्ताचा विचार करणे आवश्यक असते.
मुहूर्तातील स्थान :-
हिंदू पंचांगातील तिथी व मुहूर्ता पारंपरिक नियमांनुसार अमावस्या तिथी अनेक शुभ-मांगलिक कार्यांसाठी सामान्यतः वर्ज्य किंवा टाळण्याजोगी मानली जाते. याउलट पितृकार्य, तर्पण, श्राद्ध, दान आणि विशिष्ट धार्मिक साधनांसाठी तिचे विशेष महत्त्व आहे. मात्र प्रत्येक अमावस्या समान नसते; वार, नक्षत्र, योग, करण आणि संबंधित कार्याचे स्वरूप यानुसार मुहूर्ताचे फलित बदलू शकते.
अमावस्या तिथीची देवता कोण?
पारंपरिक मत :-
पारंपरिक ज्योतिष आणि धार्मिक संदर्भांमध्ये अमावस्या तिथीची अधिष्ठात्री देवता पितृगण मानली जाते. तिथी-देवतांच्या एका पारंपरिक यादीत अमावस्येसाठी पितृ (पूर्वज) असा स्पष्ट उल्लेख आढळतो. तसेच विविध पुराण परंपरांमध्ये अमावस्येचा दिवस पितरांच्या पूजन, तर्पण आणि श्राद्धासाठी विशेष मानला आहे.
धार्मिक संदर्भ :-
पितृगणांव्यतिरिक्त अमावस्येशी संबंधित उपासना परंपरा प्रदेश, संप्रदाय आणि विशिष्ट अमावस्येनुसार बदलतात. विशेषतः कार्तिक अमावस्येला देवी कालीची पूजा करण्याची परंपरा बंगालसह काही भागांत प्रचलित आहे आणि ही पूजा शाक्त व तांत्रिक परंपरांशी जोडलेली आहे. त्याचप्रमाणे अमावस्येला शिवोपासना, ध्यान आणि इतर साधना करण्याचीही विविध परंपरांमध्ये प्रथा आढळते.
त्यांचे महत्त्व :-
पितृगणांची उपासना, तर्पण आणि श्राद्ध यामागे पूर्वजांप्रती कृतज्ञता, स्मरण आणि पितृऋणाची जाणीव हा धार्मिक भाव महत्त्वाचा आहे. अमावस्येला तर्पण व पितृपूजन केल्याने पितरांचे समाधान होते आणि कुटुंबाला कल्याण, शांती व समृद्धी प्राप्त होते, अशी पारंपरिक श्रद्धा आहे.
त्याचबरोबर शिव किंवा काली उपासनेचे महत्त्व हे संबंधित संप्रदाय आणि धार्मिक परंपरेनुसार वेगवेगळे स्पष्ट केले जाते. त्यामुळे अमावस्या तिथीची मुख्य तिथी-देवता पितृगण मानली जात असली, तरी विशिष्ट अमावस्येनुसार संबंधित देवतेची उपासना करण्याच्या स्वतंत्र परंपराही आहेत.
अमावस्या तिथीचे स्वामी कोण?
तिथी स्वामी :-
ज्योतिष आणि धर्मशास्त्रीय परंपरांमध्ये प्रत्येक तिथीशी विशिष्ट अधिदेवता किंवा तिथी-स्वामी जोडलेला आढळतो. अमावस्या तिथीचा संबंध पितृगणांशी जोडला जातो आणि त्यामुळे या दिवशी पितृस्मरण, तर्पण व श्राद्धाला विशेष महत्त्व प्राप्त झाले आहे. मात्र वेगवेगळ्या पंचांगपरंपरा आणि ग्रंथांमध्ये तिथी-देवतांच्या मांडणीत काही फरक आढळू शकतो; त्यामुळे ‘पितृगण’ हा उल्लेख धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात समजणे योग्य आहे.
ग्रहाशी संबंध :-
अमावस्या तिथी ही सूर्य आणि चंद्र यांच्या एकत्र येण्याच्या खगोलीय अवस्थेशी संबंधित असल्यामुळे तिचा सूर्य-चंद्राशी थेट संबंध आहे. काही आधुनिक ज्योतिषीय व्याख्यांमध्ये अमावस्येच्या गूढ, अंतर्मुख किंवा परिवर्तनशील स्वरूपाचा संबंध राहू-केतूसारख्या छायाग्रहांच्या प्रतीकात्मक अर्थांशी जोडला जातो; मात्र राहू हा अमावस्येचा सार्वत्रिक किंवा सर्वमान्य ‘तिथी स्वामी’ आहे, असे मानण्यास एकमत नाही. म्हणून पितृगण, सूर्य-चंद्र युती आणि राहू यांचा उल्लेख करताना त्यांच्या परंपरागत संदर्भांमध्ये फरक स्पष्ट करणे महत्त्वाचे आहे.
ज्योतिषीय अर्थ :-
अमावस्या तिथीचा पितृपरंपरेशी असलेला संबंध लक्षात घेता या दिवशी पितृतर्पण, श्राद्ध, पिंडदान आणि दानधर्म करण्याची प्रथा रूढ झाली आहे. अमावस्या श्राद्ध व पितृकार्याची माहिती तसेच काही शाक्त व तांत्रिक परंपरांमध्ये अमावस्येची रात्र विशिष्ट साधनांसाठी महत्त्वाची मानली जाते. मात्र तांत्रिक किंवा गूढ साधना ही सामान्य धार्मिक आचरणापेक्षा वेगळी असल्याने ती अनुभवी गुरु किंवा अधिकृत परंपरेच्या मार्गदर्शनाखालीच करणे योग्य ठरते.
अमावस्या तिथी शुभ की अशुभ?
धार्मिक दृष्टिकोन :-
धार्मिक परंपरेनुसार अमावस्या तिथी ही पितृकार्य, तर्पण, श्राद्ध आणि दानधर्मासाठी विशेष महत्त्वाची व शुभ मानली जाते. तिथी आणि मुहूर्ता त्याच वेळी विवाह, गृहप्रवेश किंवा इतर मंगलकार्यांसाठी ही तिथी सामान्यतः टाळण्याची परंपरा अनेक पंचांगांमध्ये आढळते. त्यामुळे अमावस्या पूर्णपणे शुभ किंवा अशुभ अशी एकच श्रेणी लावण्याऐवजी कार्याच्या स्वरूपानुसार तिचे महत्त्व ठरते.
ज्योतिषीय दृष्टिकोन :-
ज्योतिषीय परंपरेत अमावस्येच्या वेळी सूर्य आणि चंद्र एकत्र येत असल्यामुळे चंद्राची दृश्यमानता नसते आणि या स्थितीला काही ज्योतिषी चंद्राच्या क्षीण अवस्थेशी जोडतात. त्यामुळे अमावस्या तिथी सर्व प्रकारच्या कार्यांसाठी समान परिणाम देणारी मानली जात नाही. कोणते कार्य करायचे आहे, त्या दिवसाचे नक्षत्र, वार, योग, करण आणि संपूर्ण मुहूर्त यांचा विचार करून निर्णय घेतला जातो.
आध्यात्मिक दृष्टिकोन :-
आध्यात्मिक साधकांच्या परंपरेत अमावस्या ही अंतर्मुखता, ध्यान, जप आणि आत्मचिंतनासाठी अनुकूल मानली जाते. या दिवशी केलेली साधना विशेष फलदायी ठरते, अशी श्रद्धा काही साधना व तांत्रिक परंपरांमध्ये आढळते. मात्र ‘अमावस्येला साधना केल्यास ती निश्चितपणे अधिक शक्तिशाली किंवा लवकर सिद्ध होते’ हा धार्मिक विश्वास आहे; त्याला सार्वत्रिक वैज्ञानिक प्रमाण उपलब्ध आहे असे म्हणता येत नाही.
कोणत्या कार्यांसाठी शुभ?
परंपरेनुसार अमावस्या तिथी पुढील धार्मिक आणि आध्यात्मिक कार्यांसाठी अनुकूल मानली जाते:
- पितृतर्पण आणि श्राद्ध – पूर्वजांचे स्मरण व पितृकार्य करण्यासाठी.
- दानधर्म – अन्न, वस्त्र किंवा गरजू व्यक्तींना आवश्यक वस्तूंचे दान.
- उपवास आणि व्रत – श्रद्धेनुसार आहारसंयम व धार्मिक आचरण.
- शिवपूजा आणि देवी उपासना – संबंधित अमावस्येच्या परंपरेनुसार.
- मंत्रजप आणि साधना – इष्टदेवतेचे नामस्मरण, जप व प्रार्थना.
- आत्मचिंतन आणि ध्यान – मन शांत करण्यासाठी आणि अंतर्मुख होण्यासाठी.
कोणत्या कार्यांसाठी टाळावी?
पारंपरिक मुहूर्तशास्त्रात अमावस्या तिथी अनेक शुभ-मांगलिक कार्यांसाठी सामान्यतः टाळली जाते. उदाहरणार्थ:
- विवाह आणि साखरपुडा
- गृहप्रवेश
- नवीन व्यवसायाची सुरुवात
- मुंज, नामकरण यांसारखे शुभ संस्कार
- नवीन वाहन किंवा मौल्यवान वस्तूंची खरेदी – याबाबत प्रादेशिक परंपरा आणि विशिष्ट मुहूर्तानुसार अपवाद असू शकतात.
महत्त्वाचे म्हणजे, एखादे कार्य अमावस्येला करायचे की नाही हे केवळ तिथीवरून ठरवण्याऐवजी वार, नक्षत्र, योग, करण आणि स्थानिक पंचांगानुसार उपलब्ध मुहूर्त यांचा एकत्रित विचार करणे अधिक योग्य ठरते.
अमावस्या तिथीला काय करावे?
पूजा :-
अमावस्या तिथीला सकाळी लवकर उठून स्नान करून स्वच्छ वस्त्रे परिधान करावीत आणि आपल्या श्रद्धेनुसार शिवपूजा, विष्णूपूजा किंवा कुलदेवतेची पूजा करावी. घरातील देवघरात दीप प्रज्वलित करून आरती करावी आणि त्यानंतर पितरांचे श्रद्धापूर्वक स्मरण करावे. आपल्या कुटुंबाच्या धार्मिक परंपरेनुसार पूजेची पद्धत वेगळी असू शकते.
जप :-
या दिवशी ‘ॐ नमः शिवाय’, गायत्री मंत्र किंवा आपल्या इष्टदेवतेच्या मंत्राचा जप करणे आध्यात्मिकदृष्ट्या शुभ मानले जाते. पितृकार्य करणाऱ्या कुटुंबांमध्ये संबंधित परंपरेनुसार पितृस्मरण आणि मंत्रोच्चार केला जातो. नियमित जप आणि ध्यानामुळे मन शांत ठेवण्यास व एकाग्रता वाढवण्यास मदत होऊ शकते.
दान :-
अमावस्या तिथीला दानधर्म करण्याची परंपरा प्राचीन काळापासून आढळते. तीळ, तेल, अन्नधान्य, वस्त्र, कांबळे किंवा गरजू व्यक्तीला आवश्यक असलेल्या वस्तूंचे दान श्रद्धेनुसार करता येते. गाईला चारा देणे किंवा पक्ष्यांना अन्न देणे यांसारख्या सेवाभावी कृतीही अनेक कुटुंबांच्या धार्मिक परंपरेचा भाग आहेत; मात्र अन्न देताना प्राण्यांच्या आरोग्यास योग्य असे खाद्य देणे महत्त्वाचे आहे.
पितृतर्पण :-
अमावस्या श्राद्ध व पितृतर्पण पितरांच्या स्मरणार्थ जलतर्पण करणे ही अमावस्येशी संबंधित महत्त्वाची धार्मिक परंपरा आहे. तीळ, जल आणि कुशा यांच्या साहाय्याने तर्पण करण्याची पद्धत अनेक श्राद्धपरंपरांमध्ये आढळते. शक्य असल्यास तीर्थक्षेत्री किंवा नदीकाठी तर्पण केले जाते; मात्र तेथे जाणे आवश्यकच आहे असे नाही आपल्या कुलाचारानुसार घरीही धार्मिक विधी करता येऊ शकतो.
ध्यान :-
शांत ठिकाणी काही वेळ ध्यान, प्रार्थना किंवा नामस्मरण करणे अमावस्या तिथीच्या अंतर्मुख स्वरूपाशी सुसंगत मानले जाते. बाह्य गोंगाटापासून थोडा वेळ दूर राहून स्वतःच्या विचारांकडे शांतपणे पाहण्याचा प्रयत्न केल्याने मानसिक स्थैर्य आणि एकाग्रता वाढवण्यास मदत होऊ शकते.
साधना :-
आध्यात्मिक आणि तांत्रिक परंपरांमध्ये अमावस्येच्या रात्री विशिष्ट साधना, अनुष्ठान आणि मंत्रजप करण्याची प्रथा आढळते. मात्र तांत्रिक साधना ही सामान्य पूजा किंवा जपापेक्षा वेगळी असल्याने ती अनुभवी गुरु किंवा मान्यताप्राप्त परंपरेच्या मार्गदर्शनाखालीच करणे योग्य ठरते. कोणतीही साधना चमत्कारिक परिणाम देईल, असा दावा वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला नाही.
शिवपूजन :-
अमावस्येला शिवलिंगावर जल अर्पण करून ‘ॐ नमः शिवाय’ मंत्राचा जप करण्याची परंपरा अनेक भक्तांमध्ये आहे. काही भक्त बेलपत्र, दूध किंवा इतर पूजासामग्रीही श्रद्धेनुसार अर्पण करतात. शिवपूजनामुळे संकटे दूर होतात आणि आध्यात्मिक शांती मिळते, अशी धार्मिक श्रद्धा आहे; पूजाविधी करताना स्थानिक आणि कौटुंबिक परंपरेचे पालन करणे योग्य ठरते.
देवी उपासना :-
विशिष्ट शाक्त परंपरांमध्ये अमावस्या तिथीला देवी उपासनेला विशेष महत्त्व दिले जाते. काही प्रदेशांत कार्तिक अमावस्येला महाकालीची विशेष पूजा केली जाते, तर काही तांत्रिक परंपरांमध्ये दशमहाविद्यांतील विशिष्ट देवतांची साधना केली जाते. या उपासना संप्रदायनिष्ठ असल्यामुळे त्यांचे विधी आणि नियम परंपरेनुसार बदलतात.
खालील तक्त्यात अमावस्येला करावयाची कार्ये आणि त्यांचे फायदे थोडक्यात दिले आहेत:
| कार्य | फायदा |
|---|---|
| पितृतर्पण | पितृऋणातून मुक्ती |
| दानधर्म | पुण्यसंचय व समृद्धी |
| शिवपूजा | मानसिक शांती |
| मंत्रजप | नकारात्मक ऊर्जा दूर होणे |
| ध्यान | आत्मशुद्धी |
| उपवास | शारीरिक व मानसिक संयम |
अमावस्या तिथीला काय करू नये?
नवीन कार्याची सुरुवात टाळावी :-
पारंपरिक मुहूर्तशास्त्रानुसार अमावस्या तिथी ही अनेक नवीन आणि मंगल कार्यांच्या प्रारंभासाठी सामान्यतः टाळली जाते. चंद्राची दृश्यमान कला नसल्यामुळे या तिथीला नवीन उपक्रमांसाठी स्थैर्य कमी मिळते, अशी धार्मिक मान्यता आहे. मात्र एखादे कार्य अमावस्येलाच सुरू करणे आवश्यक असल्यास योग्य मुहूर्ताचा स्वतंत्र विचार केला जाऊ शकतो.
विवाह व मंगल कार्ये टाळावीत :-
हिंदू मुहूर्त आणि तिथी विवाह, साखरपुडा, गृहप्रवेश, नामकरण यांसारख्या शुभ संस्कारांसाठी अमावस्या सामान्यतः अनुकूल मानली जात नाही. त्यामुळे पारंपरिक कुटुंबांमध्ये अशा कार्यांसाठी इतर शुभ तिथी, नक्षत्र आणि मुहूर्त निवडण्याची पद्धत आहे.
तामसिक अन्नाचे सेवन टाळावे :-
धार्मिक आणि आध्यात्मिक साधनेच्या दृष्टीने अमावस्या तिथीला सात्त्विक आणि हलका आहार घेण्याची परंपरा आहे. मांसाहार आणि मद्यपान टाळून साधा आहार घेणे, तसेच उपवास किंवा आहारसंयम पाळणे अनेक भक्तांच्या धार्मिक आचरणाचा भाग आहे. मात्र हे धार्मिक आचार आहेत; सर्व व्यक्तींनी अनिवार्यपणे असेच आहारनियम पाळावेत, असा सार्वत्रिक नियम नाही.
वाद-विवाद टाळावेत :-
अमावस्येच्या दिवशी राग, तणाव आणि अनावश्यक वाद टाळून शांत वातावरण ठेवण्याचा सल्ला धार्मिक परंपरेत दिला जातो. प्रत्यक्षात अमावस्येमुळे प्रत्येक व्यक्तीचे मन अस्थिर होते, याचा ठोस वैज्ञानिक पुरावा नाही. तरीही हा दिवस आत्मचिंतन, संयम आणि सकारात्मक विचारांसाठी वापरणे मानसिकदृष्ट्या उपयुक्त ठरू शकते.
केस कापणे, नखे कापणे टाळावे :-
काही हिंदू कुटुंबांमध्ये अमावस्या तिथीला केस किंवा नखे कापणे टाळण्याची पारंपरिक प्रथा आहे. यामागे धार्मिक शुचिता, संयम किंवा विशिष्ट कौटुंबिक रूढी कारणीभूत असू शकतात. मात्र केस किंवा नखे कापल्यामुळे अमावस्येला अनिष्ट परिणाम होतात, असा वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही; त्यामुळे हा नियम श्रद्धा आणि परंपरेच्या चौकटीत पाहावा.
एकट्याने स्मशान किंवा निर्जन स्थळी जाणे टाळावे :-
अमावस्येच्या रात्री एकट्याने स्मशान, जंगल किंवा अत्यंत निर्जन ठिकाणी जाणे टाळणे ही अनेक ठिकाणी प्रचलित धार्मिक व सांस्कृतिक सावधगिरी आहे. पारंपरिक श्रद्धांमध्ये अमावस्येची रात्र गूढ किंवा आध्यात्मिक साधनांशी जोडली जाते; मात्र ‘नकारात्मक ऊर्जा’ सक्रिय होते, हा वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध झालेला निष्कर्ष नाही. रात्री निर्जन ठिकाणी एकटे जाणे टाळण्यामागे प्रत्यक्ष सुरक्षिततेचाही विचार महत्त्वाचा आहे.
कर्ज देणे-घेणे टाळावे :-
काही प्रादेशिक आणि कौटुंबिक परंपरांमध्ये अमावस्या तिथीला मोठे आर्थिक व्यवहार, कर्ज देणे किंवा घेणे टाळण्याची प्रथा आहे. अशा व्यवहारांमुळे आर्थिक स्थैर्यावर परिणाम होतो, अशी धार्मिक समजूत काही ठिकाणी आढळते. मात्र कर्ज किंवा आर्थिक व्यवहारासाठी अमावस्या अशुभ असल्याचा वैज्ञानिक आधार नाही; प्रत्यक्ष व्यवहार करताना आर्थिक क्षमता, कराराच्या अटी आणि कायदेशीर बाबी यांना अधिक महत्त्व द्यावे.
अमावस्या तिथीला जन्म झाल्यास परिणाम
ज्योतिषशास्त्रीय परंपरेनुसार अमावस्या तिथीला जन्म झालेल्या व्यक्तीच्या जन्मकुंडलीत सूर्य आणि चंद्र यांची युती असते किंवा त्यांच्यातील अंतर अत्यंत कमी असते. या स्थितीला काही ज्योतिषपरंपरांमध्ये अमावस्या योग किंवा अमावस्या-संबंधित तिथीदोष म्हणून पाहिले जाते. मात्र केवळ जन्मतिथीच्या आधारे व्यक्तीचे संपूर्ण व्यक्तिमत्त्व किंवा जीवनफल निश्चित करता येत नाही; सूर्य-चंद्राची अंशात्मक स्थिती, भाव, राशी, नक्षत्र आणि संपूर्ण कुंडली यांचा विचार आवश्यक आहे.
स्वभाव :-
अशा व्यक्तींमध्ये अंतर्मुखता, सखोल विचार करण्याची प्रवृत्ती आणि स्वतःच्या भावविश्वाचा बारकाईने विचार करण्याची क्षमता दिसू शकते, असे पारंपरिक ज्योतिष मानते. काही ज्योतिषीय व्याख्यांमध्ये त्यांना गूढ विषय, संशोधन किंवा एकांतात काम करण्याची आवड असण्याचे संकेत दिले जातात. मात्र प्रत्येक अमावस्येला जन्मलेल्या व्यक्तीचा स्वभाव एकसारखा असेल असे मानणे योग्य नाही.
व्यक्तिमत्त्व :-
सूर्य आणि चंद्राची युती इच्छाशक्ती, भावना आणि आत्मभान यांना एका ठिकाणी आणते, अशी ज्योतिषीय मांडणी आहे. त्यामुळे काही व्यक्तींमध्ये दृढनिश्चय, स्वतःच्या ध्येयावर लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता आणि कठीण परिस्थितीत टिकून राहण्याची वृत्ती विकसित होऊ शकते. सुरुवातीच्या काळात आत्मविश्वासात चढ-उतार जाणवले तरी अनुभवातून व्यक्तिमत्त्व अधिक मजबूत होऊ शकते.
शिक्षण :-
अमावस्या तिथीला जन्मलेल्या व्यक्तींना संशोधन, मानसशास्त्र, तत्त्वज्ञान, ज्योतिष, अध्यात्म किंवा गूढ विषयांविषयी आकर्षण असू शकते, असे काही ज्योतिषीय मतप्रवाह सांगतात. एखाद्या विषयाचा वरवर अभ्यास करण्यापेक्षा त्याच्या मुळाशी जाऊन माहिती समजून घेण्याची प्रवृत्ती त्यांच्यात असू शकते. मात्र प्रत्यक्ष शैक्षणिक क्षमता ठरवताना बुध ग्रह, गुरु ग्रह, पंचम भाव, पंचमेश आणि संबंधित दशांचा विचार करणे आवश्यक आहे.
करिअर :-
संशोधन, ज्योतिष, मानसशास्त्र, अध्यात्म, वैद्यकीय संशोधन, तंत्रज्ञान किंवा विश्लेषणात्मक स्वरूपाच्या क्षेत्रांमध्ये अशा व्यक्तींना चांगली संधी मिळू शकते, अशी पारंपरिक ज्योतिषीय मांडणी आढळते. मात्र करिअरची दिशा केवळ अमावस्या जन्मावरून निश्चित होत नाही. दशम भाव, दशमेश, सूर्य ग्रह, शनि ग्रह, बुध ग्रह, गुरु ग्रह आणि दशा-अंतर्दशा यांचा एकत्रित विचार केल्यावर अधिक अचूक विश्लेषण करता येते.
विवाह :-
अमावस्या जन्मामुळे वैवाहिक जीवन निश्चितपणे अडचणीचे होते, असे मानणे योग्य नाही. काही ज्योतिषीय मतांनुसार सूर्य-चंद्र युतीमुळे भावनिक अभिव्यक्ती किंवा अंतर्गत विचार व्यक्त करण्याच्या पद्धतीत काही वैशिष्ट्ये असू शकतात. त्यामुळे विवाहविषयक फलित पाहताना सप्तम भाव, सप्तमेश, शुक्र, गुरु, चंद्र आणि दोन्ही व्यक्तींच्या कुंडलीतील विवाहयोगांचा स्वतंत्रपणे विचार करणे आवश्यक आहे.
आर्थिक स्थिती :-
अमावस्या तिथीला जन्म झाला म्हणून आर्थिक अडचणी किंवा चढ-उतार निश्चितपणे येतात, असा निष्कर्ष काढता येत नाही. काही ज्योतिषीय पद्धतींमध्ये अशा व्यक्तींमध्ये स्वावलंबनाची वृत्ती आणि स्वतःच्या प्रयत्नातून प्रगती करण्याची क्षमता मानली जाते. प्रत्यक्ष आर्थिक स्थितीचे विश्लेषण करण्यासाठी द्वितीय आणि अकरावा भाव, त्यांचे स्वामी, गुरु ग्रह, शुक्र ग्रह आणि दशा-अंतर्दशा यांचा विचार केला जातो.
आरोग्य :-
काही ज्योतिषीय परंपरांमध्ये सूर्य-चंद्र युतीला मानसिक संवेदनशीलता किंवा भावनिक चढ-उतारांशी जोडले जाते. त्यामुळे तणाव व्यवस्थापन, पुरेशी झोप, नियमित दिनचर्या आणि ध्यान यांसारख्या आरोग्यदायी सवयी उपयुक्त ठरू शकतात. मात्र अमावस्या जन्मामुळे निद्रानाश, मानसिक ताण किंवा कोणताही विशिष्ट आजार होतो, असा वैज्ञानिक निष्कर्ष नाही; आरोग्यविषयक समस्या असल्यास वैद्यकीय तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. मानसिक आरोग्याविषयी अधिक माहिती
आध्यात्मिक प्रवृत्ती :-
अमावस्या तिथीला जन्मलेल्या व्यक्तींमध्ये अध्यात्म, ध्यान, योग, मंत्रसाधना किंवा आत्मचिंतनाकडे ओढ असू शकते, असे काही ज्योतिषीय परंपरांमध्ये मानले जाते. विशेषतः अंतर्मुख स्वभावामुळे स्वतःच्या अस्तित्वाचा, जीवनाच्या अर्थाचा किंवा आध्यात्मिक विषयांचा सखोल शोध घेण्याची प्रवृत्ती निर्माण होऊ शकते. मात्र ही प्रवृत्ती व्यक्तीच्या संपूर्ण कुंडलीवर अवलंबून असते.
सकारात्मक परिणाम :-
तीव्र निरीक्षणशक्ती, सखोल विचार, संशोधनवृत्ती, एकाग्रता, अंतर्ज्ञान आणि गुंतागुंतीच्या विषयांचा अभ्यास करण्याची क्षमता ही संभाव्य बलस्थाने मानली जातात. सूर्य-चंद्र युतीला काही ज्योतिषी केवळ नकारात्मक योग न मानता व्यक्तीच्या कुंडलीतील इतर शुभ ग्रहस्थितींनुसार शक्तिशाली एकाग्रता आणि विशिष्ट क्षेत्रातील प्रावीण्य देणारी स्थितीही मानतात.
आव्हाने :-
भावनिक संवेदनशीलता, स्वतःच्या विचारांमध्ये अधिक गुंतून राहणे, आत्मविश्वासातील चढ-उतार किंवा मानसिक अस्वस्थता ही काही पारंपरिक ज्योतिषीय व्याख्यांमध्ये संभाव्य आव्हाने मानली जातात. मात्र ही लक्षणे प्रत्येक अमावस्या जन्माच्या व्यक्तीत दिसतीलच असे नाही. सकारात्मक दिनचर्या, आत्मविश्वास वाढवणारे प्रयत्न आणि योग्य मार्गदर्शन यामुळे संभाव्य अडचणींवर मात करता येऊ शकते.
महत्त्वाची सूचना :-
वरील परिणाम हे अमावस्या तिथी किंवा सूर्य-चंद्र युतीच्या आधारे दिलेले सर्वसाधारण ज्योतिषीय संकेत आहेत. जन्मतिथीचा एकट्याचा आधार घेऊन व्यक्तीचे संपूर्ण जीवन, आरोग्य, विवाह, करिअर किंवा आर्थिक स्थिती निश्चित करता येत नाही. प्रत्यक्ष फलितासाठी लग्न, चंद्रराशी, नक्षत्र, सूर्य-चंद्राचे अंश, भावस्थिती, ग्रहदृष्टी, योग आणि दशा-अंतर्दशा यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे. त्यामुळे अचूक वैयक्तिक विश्लेषणासाठी संपूर्ण जन्मकुंडलीचा अभ्यास करणे अधिक योग्य ठरते.
अमावस्येबाबतचे समज आणि गैरसमज
अमावस्या तिथी संदर्भात समाजात अनेक पारंपरिक समज, लोकश्रद्धा आणि गैरसमज प्रचलित आहेत. त्यापैकी काहींचा धार्मिक परंपरांशी संबंध असू शकतो, तर काहींचा कोणताही शास्त्रीय किंवा खगोलीय आधार नाही. त्यामुळे श्रद्धा आणि वस्तुनिष्ठ माहिती यामध्ये स्पष्ट फरक करणे आवश्यक आहे.
गैरसमज: अमावस्येला घराबाहेर पडू नये
वास्तव :- अमावस्येला घराबाहेर पडू नये किंवा प्रवास करू नये, असा कोणताही सार्वत्रिक वैज्ञानिक नियम नाही. दैनंदिन कामे, प्रवास आणि इतर व्यवहार सामान्यपणे करता येतात. रात्री निर्जन किंवा असुरक्षित ठिकाणी जाणे टाळणे हे मात्र अमावस्येपेक्षा सामान्य सुरक्षिततेच्या दृष्टीने योग्य आहे.
गैरसमज: अमावस्येला जन्मलेली व्यक्ती अशुभ असते
वास्तव :- हा एक चुकीचा गैरसमज आहे. अमावस्या तिथीला जन्म झाला म्हणून व्यक्ती अशुभ किंवा दुर्दैवी ठरते असे मानण्यास कोणताही वैज्ञानिक आधार नाही. ज्योतिषीय दृष्टिकोनातूनही व्यक्तीचे फलित पाहताना संपूर्ण जन्मकुंडली, ग्रहस्थिती, लग्न, नक्षत्र आणि दशा यांचा विचार केला जातो.
गैरसमज: अमावस्येला भूत-पिशाच्च फिरतात
वास्तव :- अमावस्येच्या रात्री भूत-पिशाच्च किंवा अदृश्य शक्ती फिरतात, ही प्रामुख्याने लोकश्रद्धा आणि सांस्कृतिक समजूत आहे. अशा घटनांना सिद्ध करणारा विश्वसनीय वैज्ञानिक पुरावा उपलब्ध नाही. अमावस्येला चंद्रप्रकाश कमी असल्यामुळे रात्र अधिक अंधारी दिसते; या नैसर्गिक घटनेमुळे भीती किंवा गूढतेची भावना निर्माण झाली असण्याची शक्यता आहे.
गैरसमज: प्रत्येक अमावस्या सोमवती अमावस्या असते
वास्तव :- हा स्पष्टपणे चुकीचा समज आहे. सोमवती अमावस्या ही फक्त सोमवारी येणाऱ्या अमावस्या तिथीला म्हणतात. इतर वारांना येणाऱ्या अमावस्यांना सोमवती अमावस्या म्हणता येत नाही. सोमवती अमावस्येविषयी माहिती
गैरसमज: अमावस्येला कोणतेही शुभ कार्य करता येत नाही
वास्तव :- अमावस्या ही सर्व प्रकारच्या कार्यांसाठी अशुभ आहे असे म्हणणे अचूक नाही. पारंपरिक धार्मिक पद्धतीनुसार पितृतर्पण, श्राद्ध, दान, उपासना आणि काही प्रकारच्या साधनेसाठी अमावस्या तिथीला विशेष महत्त्व दिले जाते. मात्र विवाह, गृहप्रवेश यांसारख्या काही मंगल कार्यांसाठी ही तिथी सामान्यतः टाळली जाते.
गैरसमज: शुक्ल पक्षातही अमावस्या असते
वास्तव :- पंचांगाच्या दृष्टीने अमावस्या ही कृष्ण पक्षाची शेवटची तिथी आहे. तिच्यानंतर शुक्ल पक्षातील प्रतिपदा सुरू होते. खगोलीयदृष्ट्या सूर्य आणि चंद्र यांच्यातील भौम-केंद्रित कोनीय अंतर शून्याच्या आसपास येणे ही अमावस्येची अवस्था आहे; त्यानंतर हे अंतर वाढू लागते आणि शुक्ल पक्ष सुरू होतो.
अशा प्रकारे अमावस्या तिथी ही स्वतःमध्ये ‘अशुभ’ किंवा ‘भीतीदायक’ तिथी आहे, असा सरसकट निष्कर्ष काढणे योग्य नाही. तिचे धार्मिक महत्त्व मुख्यतः पितृस्मरण, तर्पण, दान, उपासना आणि अंतर्मुख साधना यांच्याशी जोडलेले आहे, तर तिचे खगोलीय स्वरूप सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांच्या परस्पर स्थितीवर आधारित आहे. त्यामुळे अमावस्येबाबत माहिती घेताना धार्मिक श्रद्धा, लोकपरंपरा आणि वैज्ञानिक तथ्य यांच्यातील फरक समजून घेणे महत्त्वाचे आहे.
अमावस्या तिथीचे आध्यात्मिक महत्त्व
आत्मचिंतन :-
चंद्राची दृश्यमान कला नसल्यामुळे अमावस्या तिथी ही बाह्य प्रकाशापेक्षा अंतर्मनातील विचारांकडे लक्ष देण्याचे प्रतीक मानली जाते. या दिवशी काही वेळ शांत बसून आपल्या विचारांचे, भावनांचे आणि मागील अनुभवांचे निरीक्षण करणे आत्मपरीक्षणासाठी उपयुक्त ठरू शकते. त्यामुळे अनेक साधक अमावस्येला आत्मचिंतन आणि अंतर्मुखतेसाठी विशेष महत्त्व देतात.
मौन :-
अनेक साधना परंपरांमध्ये अमावस्येच्या दिवशी काही काळ मौनव्रत पाळण्याची पद्धत आढळते. अनावश्यक बोलणे कमी करून वाणीवर नियंत्रण ठेवण्याचा प्रयत्न केल्यामुळे मन बाह्य विषयांपासून दूर होऊन जप, ध्यान किंवा प्रार्थनेकडे अधिक सहजपणे वळू शकते. मौनाचा कालावधी आणि पद्धत व्यक्तीच्या साधनेनुसार वेगवेगळी असू शकते.
ध्यान :-
अमावस्या तिथीला ध्यान करणे ही अंतर्मुख साधनेची एक प्रचलित पद्धत आहे. शांत वातावरणात श्वासावर लक्ष केंद्रित करणे, मंत्रजप करणे किंवा काही काळ स्थिर बसणे यामुळे मनाची एकाग्रता वाढवण्यास मदत होऊ शकते. ध्यान आणि त्याच्या आरोग्यविषयक परिणामांविषयी NCCIH ची माहिती नुसार, ध्यानामुळे मानसिक शांतता मिळते हा अनुभव अनेक साधक सांगतात, मात्र त्याचा परिणाम व्यक्तिनुसार वेगळा असू शकतो.
साधना :-
वैदिक, शाक्त आणि काही तांत्रिक परंपरांमध्ये अमावस्या तिथीला विशिष्ट मंत्रजप, अनुष्ठान आणि उपासनेला महत्त्व दिले जाते. विशेषतः काही साधना परंपरांमध्ये अमावस्येची रात्र अंतर्मुख साधनेसाठी अनुकूल मानली जाते. मंत्रसिद्धी किंवा तांत्रिक साधनेविषयी विविध धार्मिक श्रद्धा आहेत; मात्र अशा साधना अनुभवी गुरु किंवा मान्यताप्राप्त परंपरेच्या मार्गदर्शनाखाली करणे अधिक सुरक्षित आणि योग्य ठरते.
अंतर्मन शुद्धी :-
अमावस्या ही केवळ धार्मिक तिथी न मानता जुने विचार, नकारात्मक सवयी आणि मानसिक ओझे यांचे आत्मपरीक्षण करण्याची प्रतीकात्मक संधी म्हणूनही पाहता येते. या दिवशी स्वतःच्या चुका स्वीकारणे, अनावश्यक सवयी सोडण्याचा संकल्प करणे आणि पुढील काळासाठी सकारात्मक उद्दिष्ट निश्चित करणे हा आध्यात्मिक दृष्टिकोनातून अर्थपूर्ण उपक्रम ठरू शकतो.
आध्यात्मिक प्रगती :-
नियमित साधना, ध्यान, जप, प्रार्थना आणि आत्मचिंतन यांमुळे व्यक्तीमध्ये शिस्त, संयम आणि आत्मजागरूकता विकसित होण्यास मदत होऊ शकते. त्यामुळे अमावस्या तिथीला नियमित साधना करणाऱ्या अनेक साधकांना आध्यात्मिक प्रगतीचा अनुभव येतो, अशी धार्मिक परंपरा आहे. मात्र आध्यात्मिक प्रगती ही एका विशिष्ट तिथीपुरती मर्यादित नसून सातत्यपूर्ण साधना, सदाचार आणि आत्मपरीक्षण यांच्याशी अधिक व्यापकपणे जोडलेली आहे.
निष्कर्ष
अमावस्या तिथी ही केवळ सूर्य, चंद्र आणि पृथ्वी यांच्या परस्पर स्थितीशी संबंधित खगोलीय अवस्था नसून, सनातन धर्मातील पितृस्मरण, तर्पण, दान, साधना आणि आत्मचिंतनाशी जोडलेली महत्त्वाची तिथी आहे. चंद्राच्या कलांविषयी NASA ची माहिती नुसार, हिंदू पंचांगानुसार ती कृष्ण पक्षाच्या शेवटी येते आणि तिच्यानंतर शुक्ल पक्षातील प्रतिपदेपासून चंद्राच्या दृश्यमान कलांची वाढ सुरू होते. त्यामुळे अमावस्या एका चंद्रचक्राच्या समाप्तीचे आणि नव्या चक्राच्या प्रारंभाचे प्रतीकात्मक महत्त्वही धारण करते.
धार्मिक दृष्टिकोनातून अमावस्या तिथीला पितृतर्पण, श्राद्ध, दानधर्म, उपवास, जप आणि उपासना करण्याची परंपरा आहे. अमावस्या श्राद्ध आणि पितृकार्याची माहिती नुसार, विशेषतः सर्वपित्री अमावस्या पितरांच्या स्मरणासाठी महत्त्वाची मानली जाते. दुसरीकडे विवाह, गृहप्रवेश यांसारख्या अनेक मंगल कार्यांसाठी ही तिथी पारंपरिक मुहूर्तशास्त्रात सामान्यतः टाळली जाते. त्यामुळे अमावस्या ही सर्वार्थाने ‘शुभ’ किंवा ‘अशुभ’ अशी नसून, कार्याच्या स्वरूपानुसार तिचे धार्मिक महत्त्व बदलते.
ज्योतिषीय दृष्टिकोनातून सूर्य आणि चंद्राची युती, चंद्राचे बल, जन्मकुंडलीतील भावस्थिती आणि इतर ग्रहयोग यांचा विचार केला जातो. अमावस्या तिथीला जन्मलेल्या व्यक्तीचे स्वभाव, आरोग्य, विवाह, करिअर किंवा आर्थिक स्थिती केवळ जन्मतिथीच्या आधारे निश्चित करता येत नाही. त्यासाठी लग्न, चंद्रराशी, नक्षत्र, ग्रहस्थिती आणि दशा-अंतर्दशा यांचा संपूर्ण विचार करणे आवश्यक आहे.
आध्यात्मिकदृष्ट्या पाहता अमावस्या तिथी ही काही काळ बाह्य गोंगाटापासून दूर राहून आत्मपरीक्षण, ध्यान, जप, प्रार्थना आणि पितृस्मरण करण्याची संधी म्हणून पाहता येते. या तिथीशी जोडलेल्या विविध हिंदू धार्मिक परंपरांचा आदर राखतानाच लोकश्रद्धा, ज्योतिषीय मत आणि वैज्ञानिक तथ्य यांच्यातील फरक समजून घेणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
एकंदरीत, अमावस्या तिथी ही भीती किंवा अंधश्रद्धेशी जोडण्यापेक्षा पितृऋणाची जाणीव, कृतज्ञता, आत्मचिंतन, संयम आणि आध्यात्मिक साधना यांचा संदेश देणारी महत्त्वाची तिथी म्हणून समजून घेणे अधिक योग्य ठरते. श्रद्धा आणि विवेक यांचा समतोल राखून या तिथीचे पालन केल्यास ती आत्मिक शांती, सकारात्मक विचार आणि जीवनातील नव्या संकल्पांसाठी प्रेरणादायी ठरू शकते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
१) प्रश्न: अमावस्या तिथी म्हणजे काय?
उत्तर:- अमावस्या तिथी ही हिंदू पंचांगातील कृष्ण पक्षाची शेवटची तिथी आहे. खगोलीयदृष्ट्या या अवस्थेत सूर्य आणि चंद्र पृथ्वीच्या संदर्भात जवळजवळ एकाच दिशेत येतात आणि त्यांच्यातील कोनीय अंतर शून्याच्या आसपास असते. चंद्राचा प्रकाशित भाग पृथ्वीच्या दिशेने नसल्यामुळे तो सामान्यतः आकाशात दिसत नाही.
२) प्रश्न: अमावस्या दर महिन्याला येते का?
उत्तर:- होय. साधारणपणे प्रत्येक चांद्रमासात एकदा अमावस्या तिथी येते. चंद्राच्या सिनॉडिक चक्राचा कालावधी सुमारे २९.५३ दिवस असल्यामुळे एका सौर वर्षात साधारण १२ अमावस्या येतात आणि काही चांद्र-सौर पंचांगांमध्ये अधिक मासामुळे वर्षाच्या रचनेनुसार १३ अमावस्या देखील येऊ शकतात.
३) प्रश्न: अमावस्येला पितृतर्पण करणे का महत्त्वाचे मानले जाते?
उत्तर:- हिंदू धार्मिक परंपरेनुसार अमावस्या तिथी पितृस्मरण आणि तर्पणासाठी महत्त्वाची मानली जाते. या दिवशी जलतर्पण, श्राद्ध किंवा पितरांच्या निमित्ताने दान करण्याची परंपरा आहे. पितर तर्पणाने तृप्त होतात आणि कुटुंबाला आशीर्वाद मिळतो, ही धार्मिक श्रद्धा आहे; या विधानाला वैज्ञानिक तथ्य म्हणून नव्हे तर धार्मिक परंपरेच्या संदर्भात समजणे योग्य आहे.
४) प्रश्न: अमावस्येला जन्मलेली व्यक्ती अशुभ असते का?
उत्तर:- नाही. अमावस्या तिथीला जन्म झाला म्हणून व्यक्ती अशुभ किंवा दुर्दैवी ठरते, हा गैरसमज आहे. ज्योतिषीय दृष्टिकोनातूनही व्यक्तीचे फलित ठरवताना केवळ जन्मतिथी न पाहता लग्न, चंद्रराशी, नक्षत्र, ग्रहस्थिती, भाव, योग आणि दशा-अंतर्दशा यांचा एकत्रित विचार केला जातो.
५) प्रश्न: सोमवती अमावस्या म्हणजे काय?
उत्तर:- ज्या वेळी अमावस्या तिथी सोमवारी येते, त्या अमावस्येला सोमवती अमावस्या असे म्हणतात. हिंदू धार्मिक परंपरेत या अमावस्येला विशेष महत्त्व दिले जाते आणि उपवास, स्नान, दान, पितृस्मरण व धार्मिक उपासना करण्याची प्रथा आढळते.
६) प्रश्न: अमावस्येला कोणती कार्ये टाळावीत?
उत्तर:- पारंपरिक मुहूर्तशास्त्रानुसार अमावस्या तिथीला विवाह, गृहप्रवेश, साखरपुडा, नवीन व्यवसायाचा शुभारंभ, मुंज किंवा इतर काही मंगल संस्कार सामान्यतः टाळले जातात. मात्र एखाद्या कार्यासाठी अंतिम निर्णय घेताना केवळ तिथीवर अवलंबून न राहता वार, नक्षत्र, योग, करण आणि संपूर्ण मुहूर्त यांचा विचार करणे अधिक योग्य ठरते.
